1
00:00:03,620 --> 00:00:04,960
Gece gökyüzüne baktığımızda

2
00:00:06,760 --> 00:00:12,520
gördüğümüz ışık parçalarından gözlerimiz kamaşırken aynı zamanda rahatlamış hissederiz

3
00:00:18,060 --> 00:00:19,060
Yıldızlar

4
00:00:19,875 --> 00:00:20,875
gezegenler

5
00:00:21,515 --> 00:00:22,795
galaksiler

6
00:00:23,460 --> 00:00:24,460
ve ay

7
00:00:34,060 --> 00:00:36,640
ancak ölçüm araçları geliştikçe

8
00:00:36,940 --> 00:00:40,000
astronomlar orada başka bir şey daha olduğundan

9
00:00:40,040 --> 00:00:41,400
şüphelendiler

10
00:00:42,020 --> 00:00:43,640
saklanan bir şey

11
00:00:44,680 --> 00:00:46,660
karanlık alanlarda

12
00:00:47,280 --> 00:00:49,000
onu göremiyoruz

13
00:00:49,220 --> 00:00:52,400
hissedemiyoruz ya da dokunamıyoruz

14
00:00:55,600 --> 00:00:57,980
ama o orada

15
00:00:58,700 --> 00:01:02,760
ışığı yaymayan ya da yansıtmayan

16
00:01:02,760 --> 00:01:06,060
oldukça gizemli bir madde

17
00:01:06,060 --> 00:01:08,640
onu tanımlamanın tek yolu var

18
00:01:09,480 --> 00:01:12,740
karanlık madde

19
00:01:16,860 --> 00:01:18,600
çok yoğun

20
00:01:18,600 --> 00:01:20,320
çekim gücü

21
00:01:20,320 --> 00:01:25,940
uzaydaki en parlak ve muazzam objeleri etkilemekte

22
00:01:27,120 --> 00:01:28,680
çok güçlü

23
00:01:29,000 --> 00:01:33,940
tek başına ışığın yönünü değiştirebiliyor

24
00:01:36,780 --> 00:01:43,360
uzayda göze çarpandan çok daha fazlası olduğunun naçizane hatırlatıcısı

25
00:01:45,780 --> 00:01:49,300
bu gizemli maddeyi anlamak için

26
00:01:49,600 --> 00:01:51,660
dünyadaki bütün fizikçiler

27
00:01:51,660 --> 00:01:54,640
atom altı dünyada var olduğunu düşündükleri

28
00:01:54,640 --> 00:01:58,220
oldukça hayali bir parçacığın peşine düştüler

29
00:02:05,180 --> 00:02:06,720
Burası CERN

30
00:02:06,960 --> 00:02:10,660
parçacık fiziği çalışmalarının Avrupa merkezi

31
00:02:11,360 --> 00:02:15,460
dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısının yuvası

32
00:02:15,780 --> 00:02:18,540
Büyük Hadron Çarpıştırıcısı

33
00:02:19,220 --> 00:02:23,060
yeraltının derinliklerinde gizlenen Büyük Hadron Çarpıştırıcı

34
00:02:23,060 --> 00:02:27,640
bu gizemli parçacığı hayata getirecek yeterli güce sahip

35
00:02:27,640 --> 00:02:29,440
dünyadaki tek yer

36
00:02:30,700 --> 00:02:35,380
27 kilometre, yani 17 millik çevre uzunluğuyla

37
00:02:35,400 --> 00:02:39,620
Fransa ve İsviçre'nin sınırlarını aşmakta

38
00:02:40,000 --> 00:02:42,560
Çarpıştırıcının tüneline girdiğimizde

39
00:02:42,740 --> 00:02:50,320
dünyanın en hızlı takibini doğrudan deneyimleyeceğiz

40
00:03:04,080 --> 00:03:06,380
burada, ışın borusunun içinde

41
00:03:06,540 --> 00:03:11,620
proton isimli parçacıklar ışık hızına yakın hızlara ulaşmaya itiliyor

42
00:03:16,260 --> 00:03:21,520
bazıları tam önlerinden giden diğer protonlar ile çarpışacak

43
00:03:24,500 --> 00:03:31,600
bütün bu takip karanlık maddeyi şekillendirecek yeni bir çeşit temel parçacık için

44
00:03:39,880 --> 00:03:42,400
Şimdiden Büyük Hadron Çarpıştırıcı

45
00:03:42,560 --> 00:03:46,400
hikayemize önem katan inanılmaz bir keşif yaptı

46
00:03:47,440 --> 00:03:52,480
Kısa bir süre önce CERN'de henüz geçen 4 Temmuz'un havai fişekleri patlarken

47
00:03:52,480 --> 00:03:55,620
bilim insanları bir parçacığın keşfini duyurdular

48
00:03:56,020 --> 00:03:57,720
Higss Bozonu

49
00:03:58,700 --> 00:04:02,360
Fizikçiler bu parçacığı 50 yıldır araştırıyorlardı

50
00:04:02,940 --> 00:04:05,975
kuramcılar bütün temel parçacıkların kütle kaynağının

51
00:04:05,980 --> 00:04:10,400
bu parçacığın varlığına ihtiyacı olduğunu göstermişlerdi

52
00:04:11,320 --> 00:04:17,380
Elektron ve kuarklar gibi parçacıklar kütlelerini Higgs alanından geçerken kazanırlar

53
00:04:18,060 --> 00:04:21,100
karanlık maddeyi oluşturan parçacık da öyle olabilir

54
00:04:22,940 --> 00:04:30,980
Artık Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın araştırmaları karanlık maddenin kendisine döndü

55
00:04:33,440 --> 00:04:43,000
Astrofizikçiler evrendeki kütlenin 80%'den fazlasının karanlık madde içerdiğini kanıtladılar.

56
00:04:46,060 --> 00:04:52,780
Bu, evrendeki kütlenin çoğunu nasıl keşfettiğimizin şaşırtıcı hikayesi...

57
00:04:53,260 --> 00:04:58,760
...sıradışı, görünmez bir biçimde.

58
00:05:05,380 --> 00:05:10,240
Karanlık madde zamanın başından beri çevrede...

59
00:05:10,780 --> 00:05:12,760
...en başından beri

60
00:05:15,780 --> 00:05:20,320
Evrenimiz sıcak, yoğun, taşkın bir enerji formunda doğdu

61
00:05:20,320 --> 00:05:23,000
ve hayal etmesi güç oranda genişledi.

62
00:05:25,060 --> 00:05:27,320
kısa bir an sonra ise

63
00:05:27,760 --> 00:05:31,880
enerji evrenimizin ilk parçacıklarına dönüştü

64
00:05:33,340 --> 00:05:35,560
Kuarklar adı verilen küçük parçacıklar

65
00:05:35,560 --> 00:05:38,180
protonları ve nötronları oluşturdu

66
00:05:38,960 --> 00:05:42,520
bunlar elektronlar ile birleşerek ilk atomları oluşturdu

67
00:05:43,145 --> 00:05:44,575
atomlar ise

68
00:05:44,960 --> 00:05:49,760
fiziksel objeleri oluşturan cisim olan bilinen maddeyi ortaya çıkardı

69
00:05:51,660 --> 00:05:55,720
Şartlar sakinleşince ve uzay genişleyince

70
00:05:56,760 --> 00:06:01,360
Karanlık Madde'nin kütlesi tutamlar halinde birleşti

71
00:06:01,740 --> 00:06:06,740
bu tutamlar evrende görünmeyen bir iskelet oluşturdu

72
00:06:07,800 --> 00:06:10,460
yüzlerce ve milyonlarca yıl boyunca

73
00:06:11,120 --> 00:06:14,820
Karanlık Madde'nin kütlesinden çıkan çekim gücü öyle kuvvetliydi ki

74
00:06:15,580 --> 00:06:20,060
sıradan kütleyi etin kaburgaya kenetlenmesi gibi kendine çekti

75
00:06:20,820 --> 00:06:24,700
ve evrenin dolaşık halini oluşturdu

76
00:06:33,660 --> 00:06:39,240
ilk galaksiler bu lif biçimlerinin kesişimlerinde gelişti

77
00:06:41,200 --> 00:06:44,060
galaksiler diğer galaksilerle çakışarak

78
00:06:44,440 --> 00:06:48,400
süper galaksi kümelerini oluşturmak üzere birleştiler

79
00:06:50,020 --> 00:06:55,580
Sayısız galaksi kara maddenin çekimiyle birbirine yaklaştı

80
00:06:56,680 --> 00:07:01,460
işte oradan, bugünkü haliyle bildiğimiz evrenin yapısını oluşturdular

81
00:07:01,720 --> 00:07:09,660
karanlık madde olmadan ne yıldızlar, ne galaksiler, ne gezegenler, ne de hayat olurdu

82
00:07:09,880 --> 00:07:14,560
karanlık madde olmadan biz de varolmazdık

83
00:07:16,240 --> 00:07:25,840
Etkisinin izleri nihayet astronomlara gözüne çarpana kadar karanlık madde bin yıllarca gözlerden uzak kaldı

84
00:07:27,200 --> 00:07:33,460
İlk kişi 1930'larda Caltech Enstitüsü'nde çalışmış olan İsviçreli bilim adamı Fritz Zwicky idi

85
00:07:35,000 --> 00:07:37,660
Zwicky teleskopunu içinde bulunduğumuz Samanyolu'ndan

86
00:07:37,660 --> 00:07:40,820
çok da uzak olmayan  bir grup galaksi üzerine çevirdi

87
00:07:41,120 --> 00:07:44,940
binlerce galaksiden oluşan bu kalabalık ağ

88
00:07:45,320 --> 00:07:47,860
Coma kümesi olarak bilinmekteydi ve

89
00:07:47,860 --> 00:07:50,760
Zwicky'nin görevi kütlesini tespit etmekti

90
00:07:51,260 --> 00:07:55,180
bunu kümenin parlaklığını...

91
00:08:01,460 --> 00:08:07,860
...ve kümenin içinde, yörüngedeki galaksilerin hızını ölçerek yapabildi

92
00:08:12,660 --> 00:08:18,440
Zwicky galaksilerin beklediğinden çok daha hızlı hareket ettiğini keşfetti...

93
00:08:20,680 --> 00:08:25,840
...özellikle de, kümenin içinde parlaklık olarak belirtilen kütle dikkate alındığında.

94
00:08:26,500 --> 00:08:32,240
Bu hızlarda, gözle görülen kütle kümeyi bir arada tutmak için yeterli değildi

95
00:08:33,680 --> 00:08:37,180
Zwicky 'nin kuramı, galaksileri kümenin içinde bir arada tutan

96
00:08:37,200 --> 00:08:43,720
gizli, görünmez bir maddenin olması gerektiği ile ilgiliydi

97
00:08:44,900 --> 00:08:48,260
bu maddeye karanlık madde adını verdi

98
00:08:50,300 --> 00:08:53,800
Ancak bazı fikirler zamanlarının ötesindedir

99
00:08:54,680 --> 00:08:58,460
Zwicky'nin devrimsel bulguları büyük ölçüde göze çarpmadı

100
00:08:58,920 --> 00:09:02,480
ta ki 40 yıl sonra astronom Vera Rubin

101
00:09:02,480 --> 00:09:06,720
galaksilerdeki yıldızların yörünge hızlarını ölçene kadar

102
00:09:07,780 --> 00:09:12,200
Gözlemedikleri onu şaşırttı ve aklını karıştırdı

103
00:09:15,080 --> 00:09:18,080
Newton'un çekim kuvveti yasasına göre

104
00:09:18,080 --> 00:09:22,420
güneşin güçlü kütlesi bir yer çekimi yaratmakta

105
00:09:22,420 --> 00:09:28,860
ve böylece kendisine yakın gezegenler dışarıdaki gezegenlerden daha hızlı dönmektedir

106
00:09:49,980 --> 00:09:55,780
Yıldızların bir galaksi merkezinin yörüngesinde dönmelerinin,  gezegenlerin güneşin yörüngesine oturmasıyla  olan benzerliğinden yola çıkarak,

107
00:09:56,220 --> 00:10:02,660
Rubin yakındaki Andromeda Galaksisi'ni gözlemlediğinde benzer hız örüntüleri görebileceğini düşündü

108
00:10:04,420 --> 00:10:05,740
Ancak gördüğü

109
00:10:06,385 --> 00:10:07,715
tamamen farklıydı

110
00:10:09,715 --> 00:10:12,775
galaksinin merkezinden uzak olan yörüngedeki yıldızlar

111
00:10:12,780 --> 00:10:17,700
daha yakındakilerle aynı yüksek hızlarda ilerliyordu

112
00:10:22,040 --> 00:10:30,040
bu durum içerideki gezegenlerin dışarıdakilere göre daha hızlı hareket ettiği bizim güneş sistemimizdeki hızlara hiç benzemiyordu

113
00:10:32,700 --> 00:10:38,900
büyük bir şey tarafından yeterli çekim gücünün olmadığı bu inanılmaz hızlarda

114
00:10:39,940 --> 00:10:44,120
yıldızlar kontrolden çıkarak

115
00:10:45,100 --> 00:10:47,700
uzaya doğru savrulmalıydı

116
00:10:50,920 --> 00:10:56,600
Bir şey Andromeda Galaksisi'ni bir arada tutuyordu

117
00:10:57,300 --> 00:10:59,480
bu ne olabilirdi?

118
00:11:02,380 --> 00:11:06,820
Rubin ve takımı galaksinin uçlarına ve ötesine uzanan

119
00:11:06,860 --> 00:11:12,140
garip, görünmez bir kütle olduğunun sonucuna vardılar

120
00:11:13,880 --> 00:11:16,380
sanki görünmez bir bulut

121
00:11:16,380 --> 00:11:20,120
yıldızları bir çeşit yapıştırıcıyla bir arada tutmaktaydı

122
00:11:20,800 --> 00:11:23,940
bu karanlık madde halelerinin görsel kanıtlarını

123
00:11:23,940 --> 00:11:28,060
evrenin diğer kısımlarında da görebiliriz

124
00:11:30,760 --> 00:11:33,380
karanlık maddeye ait en çarpıcı kanıtları

125
00:11:33,380 --> 00:11:38,700
astronomların kurşun kümesi olarak adlandırdığı bir gök yapısında  görebiliriz

126
00:11:39,220 --> 00:11:42,200
Astronomlar küme içindeki galaksilere yakından baktıklarında

127
00:11:42,200 --> 00:11:47,540
görünmez bir şeyden kaynaklanan, hemen göze çarpmayan biçimsel bozukluklar gördüler

128
00:11:47,960 --> 00:11:51,320
şüpheli karanlık madde

129
00:11:52,640 --> 00:11:55,620
Astronomlar uzayda x-ray telescopu kullanarak

130
00:11:55,620 --> 00:12:01,400
kümeye ismini veren kurşun şeklindeki, yıldızlararası büyük sıcak gaz yoğunluklarını

131
00:12:01,400 --> 00:12:03,620
tespit etmeye çalıştılar

132
00:12:04,760 --> 00:12:09,640
Kurşun kümesi, iki galaksi kümesinin çarpışmasıyla oluşmuştu

133
00:12:10,600 --> 00:12:12,540
Zamanda geriye yolculuk yapabilseydik

134
00:12:12,540 --> 00:12:16,480
çarpışmadan önce iki ayrık kümenin

135
00:12:16,480 --> 00:12:20,680
ikisinin de kendi karanlık madde bulutuyla çevrelenmiş olduğunu görürdük

136
00:12:21,020 --> 00:12:23,720
iki galaksi kümesi çarpıştığında

137
00:12:23,720 --> 00:12:27,720
karalık madde bulutları birbirlerinin içinden geçtiler

138
00:12:28,460 --> 00:12:31,840
pembe ile gösterilen yoğun gaz ve toz bulutları ise

139
00:12:31,860 --> 00:12:34,680
birbirlerini merkeze doğru itti

140
00:12:58,740 --> 00:13:03,600
Hiçbir şey ile etkileşmeden bir gök ada çarpışmasının doğrudan içinden geçebilen

141
00:13:03,600 --> 00:13:05,820
bu karanlık madde nedir?

142
00:13:06,520 --> 00:13:10,840
Uzayda seyahat eden bunun gibi bir karanlık madde parçacığı

143
00:13:10,940 --> 00:13:14,620
önünde hiçbir şey bırakmayacaktır

144
00:13:32,500 --> 00:13:37,040
Karanlık madde sadece dış uzayda değildir

145
00:13:39,040 --> 00:13:41,160
o her yerdedir

146
00:13:48,680 --> 00:13:52,100
Karanlık madde şu an, bütün çevremizdedir

147
00:13:54,860 --> 00:13:56,760
Bir elinizi kaldırırsanız

148
00:13:57,240 --> 00:13:59,380
bir an sonra milyonlarca karanlık madde parçacığı

149
00:13:59,380 --> 00:14:02,000
elinizin içinden geçip gidecektir

150
00:14:02,800 --> 00:14:05,440
görmediğiniz ya da hissetmediğiniz parçacıklar

151
00:14:06,940 --> 00:14:08,140
Aslında

152
00:14:08,700 --> 00:14:15,220
biz konuşurken, milyonlarca farklı atomaltı parçacık odada uçuşuyor

153
00:14:18,860 --> 00:14:23,420
Burası Güney Dakota'da yer alan Homestake madeninin girişi

154
00:14:23,900 --> 00:14:28,780
karanlık madde parçalarını diğerlerinden ayırmak için en iyi yer

155
00:14:30,120 --> 00:14:33,240
Karanlık madde parçacıklarını yalıtmak için

156
00:14:33,640 --> 00:14:36,560
fizikçiler yerin derinliklerinde deneyler yürütmekte

157
00:14:36,820 --> 00:14:39,380
burada çoğu sıradan parçacık yol alamıyor

158
00:14:39,440 --> 00:14:43,180
ama karanlık madde parçacıkları bunu yapabiliyor

159
00:14:47,200 --> 00:14:49,700
Her sabah bir düzine bilim insanı

160
00:14:49,725 --> 00:14:52,505
devasa büyüklükteki bir asansör boşluğunda ilerliyor

161
00:14:52,640 --> 00:14:56,480
yerin 1500 metre altında, yaklaşık bir mil derinlikte

162
00:14:56,960 --> 00:15:01,460
amaç dünyadaki en hassas karanlık madde algılayıcısıyla çalışmak

163
00:15:01,760 --> 00:15:06,860
Bu terk edilmiş maden tünellerinin bulunduğu yeraltı labirentinde buldukları

164
00:15:07,180 --> 00:15:11,200
tüm evreni görüş biçimimizi değiştirebilir

165
00:15:15,120 --> 00:15:18,140
Bu, bir zamanlar başarılı altın madeniydi

166
00:15:19,140 --> 00:15:22,560
şimdi ise, maden işçilerinin altın aramaları yerine

167
00:15:23,100 --> 00:15:27,880
burada çalışan fizikçiler bulunması çok daha zor bir maddeyi arıyorlar

168
00:15:28,340 --> 00:15:30,180
karanlık maddeyi

169
00:15:31,040 --> 00:15:34,200
Burası Sandford yeraltı araştırma tesisi

170
00:15:34,580 --> 00:15:39,840
burada büyük yeraltı ksenon (xenon) karanlık madde deneyini buluyoruz

171
00:15:40,080 --> 00:15:42,020
tesisin isminin kısaltması LUX

172
00:15:42,460 --> 00:15:44,960
sıvı ksenon ile dolu bu depo

173
00:15:45,180 --> 00:15:50,740
ilk karanlık madde parçacığının görünüşüne tanık olmak için kusursuz bir tiyatro olacak

174
00:16:04,940 --> 00:16:08,015
Karanlık maddeyi saptamada kullanılacak kapan

175
00:16:08,015 --> 00:16:10,955
ksenon atomunun çekirdeği olacak

176
00:16:11,405 --> 00:16:13,375
karanlık madde parçacığı çarptığında

177
00:16:13,380 --> 00:16:16,180
çekirdekten  bir ışık parlaması  çıkacak

178
00:16:18,340 --> 00:16:21,400
ya da elektronları serbest bırakacak

179
00:16:23,540 --> 00:16:29,040
bu etkileşimler algılayıcının alt ve üstünde bulunan alıcılar tarafından kaydedilecek

180
00:16:29,840 --> 00:16:33,320
Her türlü karanlık madde etkileşimi nadir olsa da

181
00:16:33,680 --> 00:16:37,760
fizikçiler yakında birini göreceklerini umuyorlar

182
00:17:04,540 --> 00:17:06,720
Dünyanın diğer tarafında

183
00:17:06,720 --> 00:17:08,520
başka bir grup fizikçi

184
00:17:08,520 --> 00:17:12,500
kendi karanlık madde parçacıklarını yaratmak üzerinde çalışıyorlar

185
00:17:15,420 --> 00:17:18,060
Burada, CERN'de çalışıyorlar

186
00:17:18,060 --> 00:17:21,920
parçacık fiziği çalışmaları alanında dünyanın en büyük araştırma merkezi

187
00:17:21,920 --> 00:17:25,580
İsviçre'nin Cenevre kentinin dışında bulunuyor

188
00:17:35,720 --> 00:17:39,420
Burada, birçok milletten binlerce bilim insanı

189
00:17:39,420 --> 00:17:44,000
insanoğlunun maddenin doğasıyla ilgili sorduğu en karmaşık ve asırlık soruların

190
00:17:44,040 --> 00:17:49,180
cevaplarının izlerini sürmek için bir araya geldi

191
00:17:57,740 --> 00:18:03,920
CERN'in 450 hektar, 2 kilometre karelik kampüsüne yayılan arazisinin

192
00:18:03,920 --> 00:18:08,780
ormanlar ve çiftliklerle çevrili bu Avrupa kırsal alanının arkasında

193
00:18:09,200 --> 00:18:13,420
dünyanın en büyük ve karmaşık makinesi yatmaktadır

194
00:18:13,620 --> 00:18:16,755
Büyük Hadron Çarpıştırıcısı

195
00:18:16,760 --> 00:18:18,360
bilinen diğer adıyla LHC

196
00:18:18,840 --> 00:18:24,700
Çarpıştırıcının içinde iki proton demeti halkanın içinde birbirlerine ters yönde

197
00:18:24,700 --> 00:18:27,180
inanılmaz hızlarda yol alır

198
00:18:28,760 --> 00:18:34,280
sonra protonlar dört devasa algılayıcının içinde çarpışır

199
00:18:47,480 --> 00:18:51,560
LHC parçacıklar için büyük bir yarış pisti gibidir

200
00:18:53,560 --> 00:18:57,260
yakıt yerine bu atom altı yarışlar

201
00:18:58,260 --> 00:19:02,200
elektrik alanı tarafından pistin etrafında hızlandırılır

202
00:19:02,540 --> 00:19:05,480
ve yüksek güçlü mıknatıslar tarafından yönlendirilir

203
00:19:05,860 --> 00:19:11,680
parçacıklar her bir algılayıcının çekirdeğinde çarpışmaya doğru yönlendirilir

204
00:19:13,120 --> 00:19:17,960
En büyük algılayıcı adına yakışan Atlas'tır

205
00:19:18,660 --> 00:19:24,280
7000 ton ağırlığında ve inşası 15 uzun yıl sürmüştür

206
00:20:06,880 --> 00:20:09,120
neredeyse sekiz katlık yüksekliğiyle

207
00:20:09,560 --> 00:20:13,200
Atlas bir katedral kadar büyüktür

208
00:20:13,900 --> 00:20:21,420
38 ülkedeki 175 enstitüden gelen 3000'i aşkın bilim insanı

209
00:20:21,500 --> 00:20:24,740
Atlas'ın deneylerinde birlikte çalışmakta

210
00:20:26,540 --> 00:20:33,500
Özü itibariyle Atlas atom altı alana doğrultulan devasa bir mikroskoptur

211
00:20:34,420 --> 00:20:38,780
Pist etrafında zıt yönlerde yol alan milyonlarca protonla

212
00:20:39,080 --> 00:20:44,340
görüntü bir yarış pistinden daha çok bir yıkım yarışına benzemektedir

213
00:20:45,180 --> 00:20:50,180
İki proton çarpıştığında yüzlerce yeni parçacık oluşur

214
00:20:51,360 --> 00:20:53,515
çarpışmanın olağanüstü enerjisi

215
00:20:53,520 --> 00:20:59,980
kendilerini oluşturan iki protondan çok daha büyük kütleli parçacıklar yaratabilir

216
00:21:00,720 --> 00:21:07,720
Fizikçiler büyük kütleli bir karanlık madde yarattıklarında tam olarak bunun olacağını öngörmekteler

217
00:21:08,440 --> 00:21:11,220
Bu çarpışmadaki gösterilen her çizgi

218
00:21:11,220 --> 00:21:15,080
yeni yaratılan bir parçacığın varlığını yansıtmakta

219
00:21:15,920 --> 00:21:20,360
çizginin eğrilik derecesi bize parçacıkların kazandığı ivmeyi göstermektedir

220
00:21:24,040 --> 00:21:30,520
Atlas çarpışmayı eş merkezli katmanlar içine yerleştirilmiş çeşitli cihazlarla kaydetmektedir

221
00:21:32,920 --> 00:21:36,460
Her cihaz farklı cinsteki parçacıkları saptamak ve kaydetmek için

222
00:21:36,460 --> 00:21:40,520
özel olarak tasarlanmış sıra dışı bir kamera gibidir

223
00:21:43,420 --> 00:21:45,100
Sör Isac Newton'a göre,

224
00:21:45,100 --> 00:21:50,620
karşı yönlerdeki ivmeli yolculuk görüntüdeki gibi dengelenmelidir

225
00:21:52,320 --> 00:21:58,020
sarı kareler parçacıkların ve ivmenin eşit dağılımını göstermekte

226
00:21:58,880 --> 00:22:01,820
Karanlık madde parçacığı söz konusu olduğuna ise

227
00:22:02,165 --> 00:22:03,495
bir boşluk olacaktır

228
00:22:04,025 --> 00:22:05,965
bu boşlukta karanlık madde parçacığı Atlas'ın içinden

229
00:22:05,965 --> 00:22:09,280
herhangi bir ara algılayıcıyla etkileşime girmeden uçup gidecektir

230
00:22:10,280 --> 00:22:13,315
Nasıl olur da bir karanlık madde parçacığı

231
00:22:13,320 --> 00:22:16,060
dünyanın en hassas algılayıcısının içinden geçip gider?

232
00:22:16,740 --> 00:22:18,920
hem de hiç iz bırakmadan

233
00:22:19,600 --> 00:22:22,040
Süper simetri isimli teori

234
00:22:22,040 --> 00:22:26,860
tam olarak bu şekilde davranış gösteren bir parçacığın varlığını tahminlemektedir

235
00:22:27,780 --> 00:22:29,800
Bu teoriye göre

236
00:22:29,800 --> 00:22:33,400
elekton ya da kuark gibi bilinen her parçacığa karşılık gelen

237
00:22:33,400 --> 00:22:38,620
çok daha büyük kütleli bir süper parçacık vardır

238
00:22:42,660 --> 00:22:44,000
gördüğünüz gibi

239
00:22:44,640 --> 00:22:47,640
karşılıklar hoş bir simetri yaratıyor

240
00:22:48,540 --> 00:22:52,740
Fizikçiler tahminlenen bu parçacıklardan birinin

241
00:22:52,740 --> 00:22:55,900
karanlık madde parçacığı olabileceğine inanıyor

242
00:22:55,900 --> 00:22:58,720
sıra bunu kanıtlamakta

243
00:23:02,460 --> 00:23:08,220
Atlas en  önemli çarpışma olaylarının fotoğraflarını saniyede 14 milyon kere çekiyor

244
00:23:19,520 --> 00:23:26,840
Çarpışma verileri CERN ve tüm dünyada GRID (şebeke) adı verilen devasa bilgisayar ağında depolanıyor

245
00:23:27,100 --> 00:23:30,200
Bilgisayar programları şebekedeki verileri tarayarak

246
00:23:30,200 --> 00:23:34,240
bir karanlık madde parçacığıyla örtüşen örüntüleri arıyor

247
00:23:34,540 --> 00:23:38,240
Çok az sayıda çarpışmanın karanlık madde parçacıklarını yaratması beklenmekte

248
00:23:38,700 --> 00:23:40,080
Fakat bu gerçekleşse bile

249
00:23:40,120 --> 00:23:44,760
bütün çarpışma verilerini incelemek zorlu bir görev olacaktır

250
00:23:47,000 --> 00:23:51,500
Neyseki modern bilim işbirliğine dayalı çabadır

251
00:23:52,000 --> 00:23:57,240
Dünyanın her yerinden fizikçiler veriyi incelemek için gece gündüz çalışmaktalar

252
00:23:57,980 --> 00:24:01,280
Bir CERN mühendisi bu tür bilgileri paylaşmak için

253
00:24:01,280 --> 00:24:05,460
World Wide Web (Dünya Çapında Ağ - www) adlı bir şey icat etmişti

254
00:24:06,840 --> 00:24:13,060
Karanlık maddeyi arayan ve evrenimizin temel doğasını keşfetme peşindeki bu kadar beyin gücü

255
00:24:13,220 --> 00:24:15,100
kim bilir neler bulacak

256
00:24:16,700 --> 00:24:21,340
Sonuçta büyük sorular insanoğlunu bir araya getirmekte

257
00:24:21,340 --> 00:24:27,800
bu geniş evrenin nasıl işlediğini ve evrendeki yerimizi anlamaya uğraşırken sorduğumuz sorular

