﻿1
00:00:04,000 --> 00:00:10,000
Dwadzieścia pięć lat temu nie wykryto jeszcze ani jednej planety poza Układem Słonecznym.

2
00:00:10,000 --> 00:00:18,000
Jednak, co jest zadziwiające, dzisiaj znamy ich tysiące i wiele z nich zbadaliśmy szczegółowo.

3
00:00:19,000 --> 00:00:25,000
Obserwatoria ESO w Chile znajdują się w czołówce tego niezmiernego rozwoju wiedzy.

4
00:00:25,000 --> 00:00:29,000
Zaś najnowocześniejsze instrumenty ciągle odkrywają

5
00:00:29,000 --> 00:00:34,000
i badają niezwykłe bogactwo planet pozasłonecznych.

6
00:00:38,000 --> 00:00:49,000
To jest ESOcast! Najnowsze osiągnięcia naukowe i codzienne życie w ESO, Europejskim Obserwatorium Południowym.

7
00:01:01,000 --> 00:01:06,000
Spoglądając na nocne niebo, przez wieki ludzie zastanawiali się czy istnieją planety

8
00:01:06,000 --> 00:01:10,000
- a szczególnie planety na których istnieje życie - poza Układem Słonecznym.

9
00:01:11,000 --> 00:01:16,000
Astronomowie też zadawali sobie te pytania, te i wiele innych.

10
00:01:17,000 --> 00:01:19,000
Czy planety są powszechnym zjawiskiem? Czy bardzo rzadkim?

11
00:01:19,000 --> 00:01:24,000
Czy przypominają planety Układu Słonecznego, czy są całkowicie odmienne?

12
00:01:25,000 --> 00:01:28,000
Irytująco, jeszcze do bardzo niedawna,

13
00:01:28,000 --> 00:01:34,000
techniki obserwacyjne nie były wystarczająco rozwinięte by odpowiedzieć na którekolwiek z tych pytań.

14
00:01:35,000 --> 00:01:39,000
Ale w 1995 roku, sytuacja uległa gwałtownej zmianie.

15
00:01:39,000 --> 00:01:43,000
Odkryto pierwszą planetę krążącą wokół podobnej do Słońca gwiazdy.

16
00:01:44,000 --> 00:01:51,000
Tego ogromnego odkrycia dokonali genewscy astronomowie Michel Mayor i Didier Queloz

17
00:01:51,000 --> 00:01:54,000
obserwując gwiazdę 51 Pegasi.

18
00:01:56,000 --> 00:02:01,000
Egzoplaneta, nazwana 51 Pegasi b, ma około połowę masy Jowisza

19
00:02:01,000 --> 00:02:06,000
i obiega swoją gwiazdę macierzystą w nieco ponad cztery ziemskie dni.

20
00:02:07,000 --> 00:02:09,000
Ale to był tylko początek.

21
00:02:09,000 --> 00:02:13,000
Początkowe nieliczne odkrycia zamieniły się w prawdziwą "powódź".

22
00:02:13,000 --> 00:02:20,000
Od tamtej pory odkryto tysiące egzoplanet posiadających różnorodne rozmiary i orbity.

23
00:02:21,000 --> 00:02:27,000
Wielu z tych odkryć dokonano w obserwatoriach ESO w Chile.

24
00:02:28,000 --> 00:02:32,000
Ale polowanie na egzoplanety jest dużym wyzwaniem.

25
00:02:32,000 --> 00:02:38,000
Te obce światy kryją się w cieniu, dając niewiele własnego światła lub w ogóle.

26
00:02:38,000 --> 00:02:44,000
Zaś światło które emitują niknie zalane ogromną jasnością ich gwiazdy macierzystej.

27
00:02:45,000 --> 00:02:51,000
Jednakże, można wykorzystać zaawansowane metody obserwacyjne by wypatrzeć te trudne do uchwycenia egzoplanety.

28
00:02:52,000 --> 00:03:00,000
Słabe oddziaływanie grawitacyjne orbitującej egzoplanety powoduje że jej gwiazda macierzysta waha się w tę i z powrotem.

29
00:03:00,000 --> 00:03:04,000
Te niewielkie ruchy powodują małe przesunięcia w widmie gwiazdy,

30
00:03:04,000 --> 00:03:11,000
które wyjątkowo czułe spektrografy takie jak należący do ESO HARPS, potrafią wykryć dzięki śledzeniu prędkości kątowej.

31
00:03:12,000 --> 00:03:18,000
HARPS, działający na 3,6-metrowym teleskopie ESO w Obserwatorium La Silla,

32
00:03:18,000 --> 00:03:21,000
jest jednym z przodujących łowców egzoplanet na świecie.

33
00:03:21,000 --> 00:03:26,000
Jest to najskuteczniejsze jak do tej pory narzędzie do poszukiwania egzoplanet o małej masie.

34
00:03:27,000 --> 00:03:33,000
W roku 2010, HARPS odkrył najbogatszy jak dotąd system planetarny.

35
00:03:33,000 --> 00:03:41,000
Układ, położony ponad 120 lat świetlnych stąd, wokół podobnej do Słońca gwiazdy HD 10180,

36
00:03:41,000 --> 00:03:45,000
posiada co najmniej pięć egzoplanet.

37
00:03:47,000 --> 00:03:52,000
Są też kuszące wskazówki, że w systemie mogą się znajdować dwie kolejne planety,

38
00:03:52,000 --> 00:03:56,000
z których jedna miałaby najmniejszą masę ze wszystkich odkrytych dotąd planet.

39
00:03:59,000 --> 00:04:06,000
Przejścia planet przed tarczą gwiazdy też mogą być wykorzystane by pośrednio wykrywać odległe światy.

40
00:04:06,000 --> 00:04:11,000
Kiedy egzoplaneta przechodzi przed tarczą swej gwiazdy macierzystej - widziana z Ziemi -

41
00:04:11,000 --> 00:04:16,000
przesłania mały ułamek światła gwiazdy.

42
00:04:16,000 --> 00:04:21,000
To powoduje spadek jasności gwiazdy który można zmierzyć.

43
00:04:22,000 --> 00:04:26,000
Oprócz określania rozmiaru egzoplanety,

44
00:04:26,000 --> 00:04:32,000
przejścia planetarne mogą ujawnić skład atmosfery egzoplanety.

45
00:04:33,000 --> 00:04:36,000
Atmosferę wokół egzoplanety rozmiarów większych od Ziemi

46
00:04:36,000 --> 00:04:42,000
astronomowie zbadali po raz pierwszy wykorzystując Bardzo Duży Teleskop (VLT).

47
00:04:43,000 --> 00:04:47,000
Planeta, znana jako GJ 1214b,

48
00:04:47,000 --> 00:04:54,000
została zbadana kiedy przechodziła przed tarczą macierzystej gwiazdy a światło gwiazdy przeszło przez jej atmosferę.

49
00:04:55,000 --> 00:05:01,000
To światło ujawniło, że atmosfera planety składa się głównie z pary wodnej,

50
00:05:01,000 --> 00:05:05,000
lub zawiera w większości gęste chmury lub mgły.

51
00:05:06,000 --> 00:05:13,000
Bezpośrednia obserwacja egzoplanety jest ogromnym wyczynem, którego po raz pierwszy dokonano w ESO.

52
00:05:14,000 --> 00:05:21,000
Bardzo Duży Teleskop (VLT) uzyskał pierwsze zdjęcie planety poza Układem Słonecznym.

53
00:05:21,000 --> 00:05:26,000
2M1207b jest pięć razy bardziej masywna niż Jowisz.

54
00:05:26,000 --> 00:05:35,000
Krąży wokół niedoszłej gwiazdy - brązowego karła - w odległości 55 razy większej niż Ziemia wokół Słońca.

55
00:05:36,000 --> 00:05:41,000
Teleskopy ESO są wyposażone w najnowocześniejsze instrumenty,

56
00:05:41,000 --> 00:05:44,000
jednak by pozostać w czołówce badań egzoplanet,

57
00:05:44,000 --> 00:05:50,000
ESO zamówiło niedawno dwa nowe instrumenty dla Bardzo Dużego Teleskopu (VLT).

58
00:05:50,000 --> 00:05:58,000
SPHERE jest w stanie znajdować i badać słabe planety ukryte w blasku swych macierzystych gwiazd.

59
00:05:58,000 --> 00:06:06,000
A w niedalekiej przyszłości, do Bardzo Dużego Teleskopu dotrze spektrograf ESPRESSO, który przewyższy możliwości HARPS.

60
00:06:08,000 --> 00:06:13,000
Ekstremalnie Wielki Teleskop Europejski, którego budowa trwa już w Chile,

61
00:06:13,000 --> 00:06:17,000
pójdzie jeszcze dalej jeśli chodzi o polowanie na egzoplanety.

62
00:06:17,000 --> 00:06:23,000
Kiedy będzie gotowy do pracy, ten 39-metrowy teleskop będzie mógł wykrywać planety takie jak Ziemia

63
00:06:23,000 --> 00:06:27,000
oraz możliwe dowody istnienia biosfer pozaziemskich.

64
00:06:29,000 --> 00:06:35,000
Poszukiwanie planet poza Układem Słonecznym stanowi klucz do odpowiedzi na być może

65
00:06:35,000 --> 00:06:41,000
najważniejsze pytanie: czy życie istnieje gdzieś jeszcze we Wszechświecie?

66
00:06:41,000 --> 00:06:47,000
Przez ostatnie 20 lat, nasza wiedza na temat egzoplanet gwałtownie się powiększyła.

67
00:06:47,000 --> 00:06:51,000
Jednak poszukiwanie planet ziemskich rozmiarów oraz takich które mogą być siedliskiem życia

68
00:06:51,000 --> 00:06:55,000
pozostaje jednym z wielkich wyzwań astronomii.

69
00:06:56,000 --> 00:07:03,000
Czy jesteśmy sami? Nie wiemy, ale odpowiedź jest już prawie w zasięgu ręki.

70
00:07:06,000 --> 00:07:12,000
Transkrypcja: ESO;
tłumaczenie: Mariusz Herbich.

