﻿1
00:00:05,000 --> 00:00:12,000
ESO teleskopları, başka yıldızların çevresindeki sönük manyetik alan izlerini aramak

2
00:00:12,000 --> 00:00:16,000
ve hatta yüzeylerindeki yıldız lekelerini haritalamak için kullanılıyor.

3
00:00:17,000 --> 00:00:25,000
Bu bilgi, güneşimiz de dahil neden bu kadar yıldızın manyetik olduğu ve bunun yerküredeki

4
00:00:25,000 --> 00:00:32,000
ve evrenin başka yerlerindeki yaşam üzerine etkileri hakkında fikir vermeye başlıyor.

5
00:00:36,000 --> 00:00:47,000
ESOcast'tesiniz!
Son teknoloji bilim ve ESO, Avrupa Güney Gözlemevi'ndeki yaşamın perde arkası görüntüleri.

6
00:00:58,000 --> 00:01:04,000
400 yıldan daha uzun zaman önce Galileo Galilei, güneş yüzeyinde, bugün güneş lekeleri

7
00:01:04,000 --> 00:01:11,000
olarak bilinen bozukluklar olduğunu farkeden ilk gökbilimci oldu.

8
00:01:11,000 --> 00:01:19,000
Galileo'nun o gün için farkına varamadığı şey, o koyu lekelerin Güneş'in manyetik bir yıldız olduğuna işaret etmesiydi.

9
00:01:21,000 --> 00:01:27,000
Güneş lekeleri koyu görünür çünkü bu bölgelerde

10
00:01:27,000 --> 00:01:30,000
güçlü manyetik alan, ısının yüzeye taşınmasını kısıtlar.

11
00:01:30,000 --> 00:01:35,000
Bunun sonucunda, bu alanlar, çevresindeki parlak yerlere göre

12
00:01:35,000 --> 00:01:38,000
daha soğuk —dolayısıyla daha koyu olurlar.

13
00:01:39,000 --> 00:01:45,000
Güneş lekeleri ortaya çıktıkça manyetik alan güç ve karmaşıklık olarak artış gösterir

14
00:01:45,000 --> 00:01:48,000
ve daha da karmaşık bir hal alır.

15
00:01:49,000 --> 00:01:53,000
Bazen de, kimi güneş lekelerinde manyetik alan ortadan kalkar,

16
00:01:53,000 --> 00:01:59,000
bir anda baskıladığı enerji inanılmaz ve vahşi bir parlama olarak serbest kalır.

17
00:02:00,000 --> 00:02:07,000
Güneş püskürtüsü ve güneş fırtınası olarak, bu enerji uzaya salınır.

18
00:02:10,000 --> 00:02:16,000
Yerküre'ye yöneldiğinde yüklü parçacık akımı şeklindeki bu enerji

19
00:02:16,000 --> 00:02:21,000
gezegenin kendi manyetik alanı tarafından saptırılır.

20
00:02:21,000 --> 00:02:26,000
Ancak bazı yüklü parçacıklar geçer ve kuzey ve güney kutup

21
00:02:26,000 --> 00:02:29,000
bölgelerindeki harika kutup ışıklarını oluşturur.

22
00:02:29,000 --> 00:02:33,000
Ama buradaki güzellik aynı zamanda tehlikeye de işaret eder.

23
00:02:35,000 --> 00:02:41,000
Güneş fırtınaları, yeterince güçlü olurlarsa, yerkürede jeomanyetik fırtınaları tetikleyebilir,

24
00:02:41,000 --> 00:02:50,000
uyduları yokedebilir, hava trafiğini etkileyebilir hatta enerji hatlarını hasarlayabilir.

25
00:02:50,000 --> 00:02:57,000
Teknolojik bir çağda, bu tehdit, güneş manyetizmasını incelemek için yeterli bir nedendir.

26
00:02:59,000 --> 00:03:03,000
Manyetik olma adına, Güneş tek ve eşsiz değildir.

27
00:03:03,000 --> 00:03:08,000
Gökadamızdaki birçok yıldız bir şekilde manyetik bir alan oluşturur.

28
00:03:08,000 --> 00:03:15,000
Kendi yıldızımızın manyetik alan oluşturma yolaklarını tam olarak bilemesek de

29
00:03:15,000 --> 00:03:20,000
diğer yıldızlar da benzer yolaklarla bunu yapıyor olmalılar.

30
00:03:23,000 --> 00:03:28,000
Ancak, uzaktaki, güneşten sıcak ve büyük bazı farklı tip yıldızlarda

31
00:03:28,000 --> 00:03:34,000
manyetizma oluşma şekilleri çok değişik olabilir.

32
00:03:35,000 --> 00:03:42,000
Ancak bilinen şu ki güneş püskürtüleri ve fırtınaları dünyadaki yaşamı derinden etkileyebilirler.

33
00:03:42,000 --> 00:03:47,000
Bir yıldızın manyetik özelliklerini incelemek gökbilimcilere

34
00:03:47,000 --> 00:03:52,000
o yıldızın yörüngesindeki gezegenlerde yaşamı barındırmaya ne  kadar uygun olduğu hakkında fikir verebilir.

35
00:03:54,000 --> 00:04:00,000
Bir yıldızın manyetik alanı Zeeman etkisi denilen şekilde ölçülebilir.

36
00:04:01,000 --> 00:04:07,000
Kimyasal elementler bir yıldızın tayfında dar koyu absorbsiyon çizgileri oluştururlar.

37
00:04:07,000 --> 00:04:14,000
Bir manyetik alan varlığında bu çizgiler üçlü veya daha karmaşık şekillerde bölünürler.

38
00:04:15,000 --> 00:04:22,000
Bu ayrışmalar ölçülerek gökbilimciler tarafından manyetik alan kuvvetini belirlemek için kullanılırlar.

39
00:04:22,000 --> 00:04:29,000
Zeeman etkisi başka bir etkiye neden olur —yıldız ışığı polarize olur

40
00:04:29,000 --> 00:04:33,000
Bu polarize sinyal gökbilimciler tarafından yıldızsal manyetik

41
00:04:33,000 --> 00:04:37,000
alan olup olmadığı hakkında hayati ipucu sağlar.

42
00:04:39,000 --> 00:04:44,000
ESO'nun teleskop ve cihazları —Çok Büyük Teleskop'tai FORS gibi

43
00:04:44,000 --> 00:04:47,000
bu polarizasyonu tespit etmek için donatılmışlardır.

44
00:04:47,000 --> 00:04:52,000
Bunlar yıldızsal manyetik alanları ölçebilen güçlü aletlerdir.

45
00:04:53,000 --> 00:05:01,000
Bu aletlerden biri de HARPS'tır

46
00:05:01,000 --> 00:05:06,000
ESO'nun Şili'deki La Silla Gözlemevi'nde bulunur.

47
00:05:07,000 --> 00:05:12,000
HARPS ötegezegenlere ait silik izleri yakalayabilmek için

48
00:05:12,000 --> 00:05:16,000
yıldızsal tayf çizgilerinin Doppler kaymalarını büyük bir keskinlikle ölçer.

49
00:05:16,000 --> 00:05:23,000
Fakat HARPS aynı zamanda yıldızsal manyetik alanları tespit etmek için tayfsal ışıkların polarizasyonunu da ölçer.

50
00:05:23,000 --> 00:05:30,000
Bazı yıldızlar için bu spektrografi aynı anda binlerce çizgi ölçer ve

51
00:05:30,000 --> 00:05:35,000
çok zayıf manyetik alanlardan gelen sinyalleri bile yakalar

52
00:05:36,000 --> 00:05:41,000
Belli bir yıldızı döndüğü sürece defalarca gözlemleyerek

53
00:05:41,000 --> 00:05:45,000
bilim insanları,bu polarizasyon ölçümlerini, uzak yıldızlardaki manyetizma ilintili yıldız lekelerinin

54
00:05:45,000 --> 00:05:50,000
eş zamanlı haritalarını çıkarmak için kullanıyorlar.

55
00:05:51,000 --> 00:05:57,000
Neredeyse tüm yıldızlar sadece noktasal bir ışık olarak göründüğünden,

56
00:05:57,000 --> 00:06:03,000
bu görüntüleri doğrudan büyük teleskoplarla elde etmek imkansız.

57
00:06:03,000 --> 00:06:08,000
Ancak polarize işaretler içinde bulunan devasa miktarda bilgi sayesinde,

58
00:06:08,000 --> 00:06:12,000
yıldızların manyetik alanları hakkında büyük bir işi ortaya çıkarabiliriz;

59
00:06:12,000 --> 00:06:17,000
başka türlü gizli kalacak olan değerli bilgiyi açığa çıkarma.

60
00:06:18,000 --> 00:06:24,000
Astronomlar çoğu yıldızın manyetik olduğunu buldu, ancak çok farklı bir şekilde.

61
00:06:24,000 --> 00:06:31,000
Farklı süreçler bu manyetik alanları oluşturmak ve sürdürmek için iş başında olmalı.

62
00:06:32,000 --> 00:06:40,000
Şimdi biliyoruz ki bu manyetik alanlar, yıldızların ömürleri boyunca nasıl davrandıklarına dair büyük bir etkiye sahip.

63
00:06:41,000 --> 00:06:46,000
Yıldız oluşumunun karmaşık sürecinde önemli bir rol oynarlar.

64
00:06:46,000 --> 00:06:50,000
Ve yıldız ömrünün diğer ucunda, gama-ışın patlamalarının,

65
00:06:50,000 --> 00:06:59,000
pulsarların ve —hepsinin en şiddetlisi olan— magnetarların garip davranışını açıklamada hayatidirler.

66
00:07:00,000 --> 00:07:05,000
Astronomlar ise şimdi yıldızların manyetik alanlarını,

67
00:07:05,000 --> 00:07:11,000
çevresindeki kayaç gezegenlerin yaşanılabilirliğindeki etkilerini belirlemek için hevesle çalışıyorlar.

68
00:07:11,000 --> 00:07:18,000
Bir yıldızın manyetik alanı bir gezegenin yüzeyine ulaşan ışınım miktarını büyük oranda etkileyebilir.

69
00:07:18,000 --> 00:07:24,000
Yıldızlardaki yoğun parlamalar mor ötesi ışınımı oluşturur,

70
00:07:24,000 --> 00:07:28,000
ki bu ışınım hem ilkel hem de ileri seviye çoğu yaşam formu için zararlıdır.

71
00:07:30,000 --> 00:07:33,000
Manyetizmanın Evren içerisinde,

72
00:07:33,000 --> 00:07:39,000
dünyanın yüzeyinden en uzak patlayan yıldızlara kadar etkileri vardır.

73
00:07:40,000 --> 00:07:44,000
Kutuplaşma ölçümleri astronomlara, bizim kendi yıldızımızın ve

74
00:07:44,000 --> 00:07:51,000
Evrendeki diğer bütün yıldızların manyetik özelliklerini anlamalarına yardımcı olmaktadır.

75
00:07:57,000 --> 00:08:02,000
Transkripsiyon: ESO;  Çeviri: Görkem Koray Öz / [Diğer Çevirmen]

