﻿1
00:00:02,000 --> 00:00:04,090
To jest ESOcast!

2
00:00:04,090 --> 00:00:07,760
Najnowsze badania naukowe oraz codzienna praca w ESO,

3
00:00:07,760 --> 00:00:10,270
Europejskim Obserwatorium Południowym. 

4
00:00:10,270 --> 00:00:18,010
Eksplorowanie najdalszych granic z naszym gospodarzem Dr J a.k.a. dr Joe Liske.

5
00:00:20,270 --> 00:00:23,300
Cześć, witam w specjalnym odcinku ESOcast. 

6
00:00:23,500 --> 00:00:27,950
Zapowiadając 50. rocznicę ESO w październiku 2012 r. 

7
00:00:27,950 --> 00:00:30,600
pokażemy osiem specjalnych tematów 

8
00:00:30,600 --> 00:00:35,580
portretujących pierwsze 50 lat eksplorowania nieba południowego przez ESO.

9
00:00:39,260 --> 00:00:44,850
Chwytanie światła

10
00:00:50,500 --> 00:00:52,330
Przez pół wieku

11
00:00:52,330 --> 00:00:57,480
Europejskie Obserwatorium Południowe prezentuje wspaniałości Wszechświata.

12
00:01:04,230 --> 00:01:06,320
Gwiezdne światło opada na Ziemię niczym deszcz. 

13
00:01:08,370 --> 00:01:11,050
Ogromne teleskopy łapią te kosmiczne fotony, 

14
00:01:11,050 --> 00:01:14,920
i karmią nimi najnowocześniejsze kamery i spektrografy. 

15
00:01:18,070 --> 00:01:22,790
Dzisiejsze obrazy astronomiczne bardzo się różnią od tych otrzymywanych w latach 60.

16
00:01:24,000 --> 00:01:27,110
Kiedy w roku 1962 powstawało ESO, 

17
00:01:27,110 --> 00:01:31,090
astronomowie stosowali duże, szklane płyty fotograficzne. 

18
00:01:32,530 --> 00:01:36,710
Były one niezbyt czułe, nieprecyzyjne i trudne w obsłudze. 

19
00:01:41,550 --> 00:01:45,200
Jaką odmianę spowodowały dzisiejsze elektroniczne detektory ! 

20
00:01:46,000 --> 00:01:48,480
Potrafią wychwycić prawie każdy foton. 

21
00:01:49,000 --> 00:01:51,980
Obrazy są dostępne prawie natychmiastowo. 

22
00:01:51,980 --> 00:01:53,920
A co najważniejsze, 

23
00:01:53,920 --> 00:01:57,900
mogą być one przetwarzane i analizowane za pomocą programów komputerowych. 

24
00:01:59,000 --> 00:02:02,670
Astronomia stałą się prawdziwie nauką cyfrową. 

25
00:02:09,530 --> 00:02:11,770
Teleskopy ESO wyposażone są w największe

26
00:02:11,770 --> 00:02:14,440
i najbardziej czułe detektory na świecie. 

27
00:02:14,440 --> 00:02:21,440
Kamera VISTA posiada ich przynajmniej 16, składających się w sumie na 67 milionów pikseli. 

28
00:02:24,020 --> 00:02:28,790
Ten ogromny instrument łapie promieniowanie podczerwone od obłoków pyłu kosmicznego,

29
00:02:28,790 --> 00:02:30,120
rodzących się gwiazd

30
00:02:30,120 --> 00:02:33,190
i odległych galaktyk. 

31
00:02:40,510 --> 00:02:46,180
Ciekły hel utrzymuje detektory w temperaturze minus 269 stopni. 

32
00:02:46,180 --> 00:02:49,930
VISTA dokonuje inwentaryzacji południowego nieba, 

33
00:02:49,930 --> 00:02:53,650
niczym badacz wymierzający nieznany kontynent. 

34
00:02:56,460 --> 00:02:59,890
VLT Survey Telescope to inna maszyna odkryć,

35
00:02:59,890 --> 00:03:02,630
ale działająca w zakresie widzialnym. 

36
00:03:09,000 --> 00:03:12,650
Jej kamera o nazwie OmegaCAM jest nawet jeszcze większa. 

37
00:03:12,650 --> 00:03:18,220
Zestaw 32 matryc CCD wytwarza spektakularne obrazy

38
00:03:18,220 --> 00:03:23,080
składające się z niemieszczącej się w głowie liczby 268 milionów pikseli.

39
00:03:25,850 --> 00:03:28,910
Pole widzenia wynosi jeden stopień kwadratowy. 

40
00:03:28,910 --> 00:03:31,960
- to czterokrotnie więcej niż Księżyc w pełni. 

41
00:03:34,650 --> 00:03:39,200
Każdej nocy OmegaCAM wytwarza 50 gigabajtów danych.

42
00:03:40,000 --> 00:03:43,510
I są to wspaniałe gigabajty.

43
00:03:46,660 --> 00:03:49,790
Przeglądy teleskopów VISTA i VST

44
00:03:49,790 --> 00:03:53,880
również przekopują niebo w poszukiwaniu interesujących obiektów. 

45
00:03:54,480 --> 00:03:57,830
Następnie astronomowie korzystają z niezwykłej mocy VLT

46
00:03:57,830 --> 00:04:01,470
aby szczegółowo badać takie obiekty.

47
00:04:04,270 --> 00:04:06,360
Każdy z czterech teleskopów VLT

48
00:04:06,360 --> 00:04:08,780
posiada własny zestaw unikalnych instrumentów, 

49
00:04:08,780 --> 00:04:11,780
z których każdy ma wyjątkowe możliwości.

50
00:04:12,980 --> 00:04:20,290
Bez tych instrumentów, gigantyczne, skierowane na niebo oko ESO, byłoby po prostu ślepe.

51
00:04:21,329 --> 00:04:27,910
Noszą one dziwaczne nazwy jak: ISAAC, FLAMES, HAWK-I i SINFONI.

52
00:04:28,860 --> 00:04:33,330
Ogromne, zaawansowane technicznie maszyny, każda o rozmiarach małego samochodu.

53
00:04:35,000 --> 00:04:36,500
Ich cel to:

54
00:04:36,500 --> 00:04:41,850
rejestrowanie kosmicznych fotonów i odzyskanie każdego z możliwych bitów informacji.

55
00:04:44,000 --> 00:04:48,610
Wszystkie te instrumenty są unikalne, lecz niektóre z nich są bardziej wyjątkowe niż inne.

56
00:04:48,610 --> 00:04:55,350
Na przykład: NACO i SINFONI korzystają z systemu optyki adaptatywnej VLT.

57
00:04:58,500 --> 00:05:01,430
Lasery wytwarzają sztuczne gwiazdy,

58
00:05:01,430 --> 00:05:05,200
które pomagają astronomom skorygować rozmywanie obrazu przez atmosferę. 

59
00:05:11,830 --> 00:05:16,230
Obrazy otrzymywane przez NACO są tak ostre, jak gdyby zostały uzyskane spoza atmosfery.

60
00:05:19,000 --> 00:05:24,700
A wreszcie są tu także MIDI i AMBER. Dwa instrumenty interferometryczne.

61
00:05:25,500 --> 00:05:30,310
Tutaj fale świetlne z dwu lub więcej teleskopów zbierane są razem, 

62
00:05:30,310 --> 00:05:33,860
to tak jak gdyby zostały schwytane przez jedno ogromne zwierciadło. 

63
00:05:36,500 --> 00:05:37,500
Wynik:

64
00:05:38,260 --> 00:05:40,390
najbardziej ostry obraz jaki można sobie wyobrazić. 

65
00:05:44,500 --> 00:05:47,370
Lecz astronomia to nie tylko produkcja obrazów. 

66
00:05:47,370 --> 00:05:49,060
Jeśli trzeba dokładniejszych badań, 

67
00:05:49,060 --> 00:05:53,270
światło gwiazd należy rozłożyć na składowe. 

68
00:05:56,320 --> 00:06:00,030
Jednym z najpotężniejszych narzędzi astronomii jest spektroskopia. 

69
00:06:05,820 --> 00:06:09,760
Nic więc dziwnego, że ESO szczyci się najbardziej zaawansowanymi spektrografami na świecie, 

70
00:06:09,760 --> 00:06:12,220
jak na przykład potężny X-Shooter.

71
00:06:13,400 --> 00:06:18,410
Obrazy zawierają więcej piękna, ale widma ujawniają więcej informacji. 

72
00:06:22,250 --> 00:06:23,500
O składzie chemicznym.

73
00:06:24,500 --> 00:06:25,760
O ruchu. 

74
00:06:26,750 --> 00:06:28,040
O wieku. 

75
00:06:34,250 --> 00:06:38,990
O atmosferach obcych planet, krążących wokół dalekich gwiazd.

76
00:06:42,530 --> 00:06:46,870
Albo o nowo narodzonych galaktykach na krańcach obserwowalnego Wszechświata.

77
00:06:50,330 --> 00:06:55,510
Bez pomocy spektroskopii, bylibyśmy jedynie badaczami gapiącymi się na piękne krajobrazy. 

78
00:06:55,510 --> 00:06:56,960
Posługując się spektroskopią,

79
00:06:56,960 --> 00:07:02,550
dowiadujemy się o topografii, geologii, ewolucji i składzie tych krajobrazów.

80
00:07:12,240 --> 00:07:14,060
Jest jeszcze jedna rzecz. 

81
00:07:18,040 --> 00:07:22,910
Pomimo swego spokojnego piękna, Wszechświat jest burzliwym miejscem. 

82
00:07:24,990 --> 00:07:26,680
Nocą mogą mieć miejsce gwałtowne zdarzenia,

83
00:07:26,680 --> 00:07:30,660
a astronomowie chcą zauważyć każde z nich.

84
00:07:34,000 --> 00:07:39,280
Masywne gwiazdy kończą swoje życie w gigantycznych wybuchach supernowych. 

85
00:07:45,560 --> 00:07:48,450
Niektóre z kosmicznych detonacji są tak silne, 

86
00:07:48,450 --> 00:07:51,620
że na krótko przyćmiewają swą macierzysta galaktykę, 

87
00:07:51,620 --> 00:07:57,300
zalewając przestrzeń międzygalaktyczną niewidzialnymi, wysokoenergetycznymi promieniami gamma.

88
00:07:59,300 --> 00:08:04,960
Małe automatyczne teleskopy reagują natychmiast na sygnały z satelitów.

89
00:08:04,960 --> 00:08:11,990
W ciągu sekund kierują się w odpowiedni punkt, aby badać następstwa tych eksplozji.

90
00:08:13,160 --> 00:08:16,660
Inne teleskopy roboty skupiają się na mniej dramatycznych zdarzeniach,

91
00:08:16,660 --> 00:08:21,490
takich jak odległe planety, które przechodzą przed tarczą swej macierzystej gwiazdy.

92
00:08:24,240 --> 00:08:27,150
Kosmos nieustannie się zmienia. 

93
00:08:27,150 --> 00:08:30,670
ESO stara się nie przegapić ani jednego zdarzenia. 

94
00:08:33,000 --> 00:08:36,880
Kosmologia zajmuje się badaniem Wszechświata jako całości. 

95
00:08:36,880 --> 00:08:41,090
Jego struktury, ewolucji i pochodzenia. 

96
00:08:45,000 --> 00:08:49,800
Sprawą zasadniczą jest tu pochwycenie ile się tylko da światła.

97
00:08:49,800 --> 00:08:55,860
Te galaktyki są tak odległe, że do Ziemi dociera od nich jedynie garść fotonów. 

98
00:08:58,000 --> 00:09:01,490
Te właśnie fotony zawierają klucz do kosmicznej przeszłości. 

99
00:09:03,300 --> 00:09:05,750
Podróżowały przez miliardy lat. 

100
00:09:05,750 --> 00:09:09,450
Malują obraz pierwszych chwil Wszechświata.

101
00:09:10,000 --> 00:09:15,130
Oto dlaczego tak istotne są wielkie teleskopy i czułe detektory.

102
00:09:15,930 --> 00:09:18,050
W ciągu minionych 50 lat

103
00:09:18,050 --> 00:09:22,500
teleskopy ESO znalazły wiele spośród kiedykolwiek obserwowanych

104
00:09:22,500 --> 00:09:24,560
najbardziej odległych galaktyk i kwazarów.

105
00:09:28,000 --> 00:09:31,960
Pomogły nawet w odkryciu rozkładu ciemnej materii,

106
00:09:31,960 --> 00:09:34,950
której natura nadal pozostaje tajemnicą.

107
00:09:41,560 --> 00:09:47,770
Kto wie co przyniesie kolejne pięćdziesiąt lat?

108
00:09:50,250 --> 00:09:54,550
Tutaj Dr J. Kończę specjalny odcinek ESOcast.

109
00:09:54,550 --> 00:09:57,740
Zapraszam ponownie na kolejną kosmiczną przygodę.

110
00:10:00,320 --> 00:10:01,820
ESOcast został wyprodukowany przez ESO,

111
00:10:01,820 --> 00:10:03,190
Europejskie Obserwatorium Południowe. 

112
00:10:04,000 --> 00:10:05,540
ESO, Europejskie Obserwatorium Południowe,

113
00:10:05,540 --> 00:10:07,020
jest wiodącą naukową i technologiczną organizacją międzyrządową do badań astronomicznych,

114
00:10:07,020 --> 00:10:09,000
ESO jest najbardziej produktywnym spośród naziemnych i kosmicznych obserwatoriów na świecie. 

115
00:10:12,890 --> 00:10:17,680
Tłumaczenie: Jacek Szubiakowski, Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Korekta: Krzysztof Czart, Centrum Astronomii UMK.

