﻿1
00:00:02,000 --> 00:00:04,000
To jest ESOcast!

2
00:00:04,000 --> 00:00:08,000
Najnowsze badania naukowe oraz codzienna praca w ESO,

3
00:00:08,000 --> 00:00:10,000
Europejskim Obserwatorium Południowym.

4
00:00:11,000 --> 00:00:18,000
Eksplorowanie najdalszych granic z naszym gospodarzem Dr J a.k.a dr Joe Liske.

5
00:00:20,000 --> 00:00:23,000
Cześć, witam w specjalnym odcinku ESOcast.

6
00:00:24,000 --> 00:00:27,500
Zbliżając się do 50. rocznicy ESO w październiku 2012 r.

7
00:00:27,500 --> 00:00:30,000
zaprezentujemy osiem specjalnych odcinków

8
00:00:30,000 --> 00:00:35,000
ukazujących pierwsze 50 lat eksplorowania nieba południowego przez ESO.

9
00:00:40,000 --> 00:00:44,000
W innym świetle

10
00:00:51,000 --> 00:00:52,300
Wspaniała muzyka, czyż nie?

11
00:00:53,440 --> 00:00:55,800
Załóżmy jednak, że cierpisz na niewydolność słuchu.

12
00:00:55,800 --> 00:00:59,330
Co by było gdybyś nie mógł usłyszeć niskich częstotliwości?

13
00:01:00,660 --> 00:01:02,460
Albo wysokich częstotliwości?

14
00:01:04,260 --> 00:01:06,950
Astronomowie na co dzień znajdują się w podobnej sytuacji.

15
00:01:07,650 --> 00:01:12,960
Ludzkie oko jest czułe jedynie na niewielką część promieniowania obecnego we Wszechświecie.

16
00:01:12,960 --> 00:01:16,980
Nie możemy zobaczyć światła o długości fali krótszej od fal światła fioletowego,

17
00:01:16,980 --> 00:01:19,040
oraz dłuższej od fal światła czerwonego.

18
00:01:19,770 --> 00:01:22,890
Po prostu nie jesteśmy w stanie odebrać pełnej kosmicznej symfonii.

19
00:01:25,000 --> 00:01:30,500
Promieniowanie podczerwone lub inaczej cieplne, zostało odkryte przez Williama Herschela w 1800 r.

20
00:01:34,080 --> 00:01:37,130
Nie możesz mnie zobaczyć w ciemnym pokoju.

21
00:01:38,000 --> 00:01:42,580
Wystarczy jednak, że założysz podczerwone okulary i możesz ,,zobaczyć'' ciepło mojego ciała.

22
00:01:45,690 --> 00:01:51,790
Podobnie teleskopy podczerwone ujawniają te kosmiczne obiekty, które są zbyt chłodne, aby wysyłać światło widzialne.

23
00:01:51,790 --> 00:01:56,380
Mogą to być na przykład ciemne obłoki gazu i pyłu, w których rodzą się gwiazdy i planety.

24
00:02:05,500 --> 00:02:06,570
Przez dziesięciolecia,

25
00:02:06,570 --> 00:02:09,250
astronomowie z ESO z zapałem badali Wszechświat

26
00:02:09,250 --> 00:02:11,170
w świetle podczerwonym.

27
00:02:11,910 --> 00:02:14,850
Pierwsze detektory podczerwieni były małe i przez to niewydajne.

28
00:02:15,490 --> 00:02:18,610
Dawały nam rozmazane obrazy podczerwonego nieba.

29
00:02:20,890 --> 00:02:24,530
Dzisiejsze podczerwone kamery są ogromne i mają wielkie możliwości.

30
00:02:24,530 --> 00:02:29,410
Aby zwiększyć ich czułość, są schładzane do bardzo niskich temperatur.

31
00:02:31,000 --> 00:02:35,820
Teleskop VLT został zaprojektowany z myślą dobrego ich wykorzystania.

32
00:02:40,710 --> 00:02:47,580
Co ciekawe, pewne technologiczne sztuczki, jak interferometria, działają tylko w podczerwieni.

33
00:02:49,950 --> 00:02:54,190
Poszerzyliśmy nasze możliwości postrzegania, aby ukazać Wszechświat w nowym świetle.

34
00:02:57,860 --> 00:03:03,820
Ta ciemna plama to obłok kosmicznego pyłu. Przesłania gwiazdy w tle.

35
00:03:03,820 --> 00:03:08,530
Dzięki światłu podczerwonemu możemy spojrzeć poprzez pył.

36
00:03:10,560 --> 00:03:14,040
To jest Wielka Mgławica w Orionie - gwiezdny żłobek.

37
00:03:14,040 --> 00:03:18,470
Większość nowo narodzonych gwiazd jest zasłonięta przez obłoki pyłu.

38
00:03:18,470 --> 00:03:24,720
Ponownie, promieniowanie podczerwone ratuje sytuację, zdradzając powstające właśnie gwiazdy!

39
00:03:35,920 --> 00:03:39,730
Pod koniec swojego życia gwiazdy wydmuchują bańki gazu.

40
00:03:39,730 --> 00:03:43,450
Kosmiczne eksponaty w świetle widzialnym

41
00:03:43,450 --> 00:03:47,630
— zdjęcie wykonane w podczerwieni ukazuje o wiele więcej detali.

42
00:03:49,980 --> 00:03:52,320
Pamiętaj o gwiazdach i obłokach gazu

43
00:03:52,320 --> 00:03:57,310
przechwyconych przez monstrualną czarną dziurę w centrum Drogi Mlecznej, naszej Galaktyki.

44
00:03:57,310 --> 00:04:00,990
Bez kamer na podczerwień nigdy byśmy ich nie zobaczyli.

45
00:04:03,170 --> 00:04:04,320
W innych galaktykach,

46
00:04:04,320 --> 00:04:09,460
badania prowadzone w podczerwieni ujawniły prawdziwe rozmieszczenie gwiazd takich jak nasze Słońce.

47
00:04:12,410 --> 00:04:16,089
Najdalsze galaktyki mogą być badane jedynie w podczerwieni.

48
00:04:16,089 --> 00:04:19,000
Ich światło zostało przesunięte w obszar dłuższych fal 

49
00:04:19,269 --> 00:04:21,500
w wyniku rozszerzania się Wszechświata.

50
00:04:23,890 --> 00:04:28,230
Niedaleko Paranal znajduje się niewielkie wzniesienie z pojedynczym budynkiem na jego wierzchołku.

51
00:04:28,910 --> 00:04:32,500
Wewnątrz tego budynku mieści się 4,1-metrowy teleskop VISTA.

52
00:04:32,970 --> 00:04:36,520
Zbudowany został w Wielkiej Brytanii - dziesiątym państwie członkowskim ESO.

53
00:04:44,100 --> 00:04:47,230
Obecnie VISTA obserwuje jedynie w podczerwieni.

54
00:04:47,230 --> 00:04:51,990
Wykorzystuje w tym celu gigantyczną kamerę, ważącą tyle co samochód dostawczy.

55
00:04:52,460 --> 00:04:58,540
I tak, VISTA oferuje niebywałe widoki Wszechświata w podczerwieni.

56
00:04:59,880 --> 00:05:03,700
Od powstania ESO, 50 lat temu, praktykowana w nim była astronomia optyczna.

57
00:05:06,840 --> 00:05:09,850
Od 30 lat wykonywana jest astronomia podczerwona.

58
00:05:15,200 --> 00:05:18,040
Istnieje jednak więcej rejestrów kosmicznej symfonii.

59
00:05:20,000 --> 00:05:24,200
Pięć tysięcy metrów nad poziomem morza, wysoko w chilijskich Andach,

60
00:05:24,200 --> 00:05:26,400
Znajduje się płaskowyż Chajanantor.

61
00:05:27,920 --> 00:05:30,720
Nigdzie indziej astronomia nie jest uprawiana na tak dużej wysokości.

62
00:05:34,020 --> 00:05:36,740
Chajnantor to dom teleskopu ALMA

63
00:05:38,030 --> 00:05:41,240
– Atacama Large Millimeter/submilimeter Array.

64
00:05:42,280 --> 00:05:44,160
ALMA jest wciąż budowana.

65
00:05:44,650 --> 00:05:48,020
W miejscu tak nieprzyjaznym dla życia ciężko jest nawet oddychać!

66
00:05:51,210 --> 00:05:54,140
Wyposażona w 10 z 66 anten,

67
00:05:54,140 --> 00:05:58,660
na jesieni 2011 roku ALMA wykonała pierwsze obserwacje.

68
00:06:03,080 --> 00:06:09,050
Fale milimetrowe z kosmosu. Aby je obserwować musisz być w miejscu suchym i położonym wysoko.

69
00:06:09,050 --> 00:06:13,810
Chajnantor to jedno z najlepszych takich miejsc na świecie.

70
00:06:18,580 --> 00:06:24,360
Obłoki chłodnego gazu i ciemnego pyłu stają się widoczne w parze zderzających się galaktyk.

71
00:06:24,870 --> 00:06:29,440
Nie ukazują miejsc, w który gwiazdy się rodzą, ale te w których zostają poczęte.

72
00:06:32,540 --> 00:06:36,170
Czy te spiralne fale wyrzutów z umierającej gwiazdy

73
00:06:36,170 --> 00:06:39,210
mogą być powodowane obiegającą ją planetą?

74
00:06:43,750 --> 00:06:45,480
Zmieniając sposób patrzenia,

75
00:06:45,480 --> 00:06:49,710
zbliżamy się do poznania początków powstawania planet, gwiazd i galaktyk.

76
00:06:50,310 --> 00:06:53,500
Słuchając pełnej symfonii Kosmosu.

77
00:07:03,500 --> 00:07:07,600
Tutaj Dr J. Kończę specjalny odcinek ESOcast.

78
00:07:07,600 --> 00:07:10,730
Zapraszam ponownie na kolejną kosmiczną przygodę.

79
00:07:13,460 --> 00:07:15,000
ESOcast został wyprodukowany przez ESO,

80
00:07:15,000 --> 00:07:16,500
Europejskie Obserwatorium Południowe.

81
00:07:16,500 --> 00:07:18,940
ESO, Europejskie Obserwatoruim Południowe,

82
00:07:18,940 --> 00:07:21,000
jest wiodącą naukową i technlologiczną organizacją międzyrządową do badań astronomicznych,

83
00:07:21,000 --> 00:07:22,500
projektującą, budującą i operującą najbardziej zaawansowanymi na świecie teleskopami naziemnymi.

84
00:07:25,970 --> 00:07:30,070
Tłumaczenie: Piotr Wychudzki, Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Korekta: Krzysztof Czart, Centrum Astronomii UMK.

