﻿1
00:00:02,350 --> 00:00:03,930
To jest ESOcast!

2
00:00:04,580 --> 00:00:07,800
Najnowsze badania naukowe oraz codzienna praca w ESO,

3
00:00:07,800 --> 00:00:10,360
Europejskim Obserwatorium Południowym,

4
00:00:10,360 --> 00:00:17,650
eksplorowanie najdalszych granic z naszym gospodarzem Dr J a.k.a dr Joe Liske.

5
00:00:20,360 --> 00:00:23,230
Cześć, witam w specjalnym odcinku ESOcast.

6
00:00:23,230 --> 00:00:27,790
Zbliżając się do 50. rocznicy ESO w październiku 2012 r.

7
00:00:27,790 --> 00:00:30,330
zaprezentujemy osiem specjalnych odcinków

8
00:00:30,330 --> 00:00:35,490
ukazujących pierwsze 50 lat eksplorowania nieba południowego przez ESO.

9
00:00:40,060 --> 00:00:44,620
Sokoli wzrok

10
00:00:46,000 --> 00:00:49,570
Większe jest lepsze – przynajmniej gdy mowa o lustrze teleskopu.

11
00:00:49,570 --> 00:00:54,650
Większe lustra muszą być grubsze, aby nie deformowały się pod własnym ciężarem.

12
00:00:55,320 --> 00:00:59,590
Jednak duże lustra bez względu na to jak grube i ciężkie są i tak się odkształcają.

13
00:01:00,660 --> 00:01:07,340
Jak rozwiązać ten problem? Za pomocą lekkich luster i magicznej sztuczki zwanej aktywną optyką.

14
00:01:08,310 --> 00:01:11,330
ESO było pionierem tej technologii już w późnych latach 80 XX wieku,

15
00:01:11,330 --> 00:01:14,020
gdy wybudowało Teleskop Nowej Technologii (NTT).

16
00:01:15,430 --> 00:01:17,690
A to jest najnowocześniejsze narzędzie astronomiczne.

17
00:01:17,690 --> 00:01:23,740
Lustra teleskopu Bardzo Dużego Teleskopu (VLT) mają średnice po 8,2 metra...

18
00:01:23,740 --> 00:01:26,480
... lecz ich grubość to tylko 20 centymetrów.

19
00:01:27,310 --> 00:01:28,310
Oto magiczna sztuczka: 

20
00:01:28,970 --> 00:01:31,310
komputerowo kontrolowany system wspomagający dba o to,

21
00:01:31,310 --> 00:01:37,060
aby lustra przez cały czas utrzymywały pożądany kształt z dokładnością do nanometra.

22
00:01:53,620 --> 00:01:56,930
Teleskop VLT jest dumą ESO.

23
00:01:56,930 --> 00:02:03,840
Cztery identyczne teleskopy, współpracujące na szczycie Cerro Paranal, w północnym Chile.

24
00:02:03,840 --> 00:02:06,020
Wybudowane w późnych latach 90. XX wieku,

25
00:02:06,020 --> 00:02:10,720
zapewniają astronomom najlepsze dostępne technologie.

26
00:02:15,560 --> 00:02:20,910
Na środku pustyni Atakama ESO stworzyło raj dla astronomów.

27
00:02:36,220 --> 00:02:38,540
Naukowcy przebywają w La Residecia,

28
00:02:38,540 --> 00:02:42,220
domu dla gości, wybudowanym częściowo pod powierzchnią

29
00:02:42,220 --> 00:02:44,370
jednego z najsuchszych miejsc na planecie.

30
00:02:44,850 --> 00:02:50,920
Wewnątrz domu znajdują się bujne palmy, basen i ... pyszne chilijskie słodycze.

31
00:02:54,240 --> 00:02:54,510
Oczywiście,

32
00:02:54,510 --> 00:02:59,000
unikalną częścią teleskopu VLT nie jest basen,

33
00:02:59,000 --> 00:03:02,770
ale wyjątkowy widok na Wszechświat.

34
00:03:07,580 --> 00:03:11,690
Bez cienkich luster i aktywnej optyki VLT nie mógłby powstać.

35
00:03:12,180 --> 00:03:13,260
To jednak nie wszytko.

36
00:03:13,260 --> 00:03:18,530
Gwiazdy wydają się rozmazane nawet gdy obserwowane są przez najlepsze i największe teleskopy.

37
00:03:18,530 --> 00:03:22,570
Jaki jest tego powód? Ziemska atmosfera zaburza zdjęcia.

38
00:03:27,280 --> 00:03:31,390
Wykorzystajmy kolejną magiczną sztuczkę: optykę adaptatywną.

39
00:03:33,110 --> 00:03:39,390
Na Paranal, wiązki laserowe wystrzeliwane są w nocne niebo aby stworzyć sztuczne gwiazdy.

40
00:03:39,390 --> 00:03:43,000
Czujniki wykorzystują te gwiazdy do mierzenia zakłóceń atmosferycznych.

41
00:03:43,000 --> 00:03:46,130
Setki razy na sekundę

42
00:03:46,130 --> 00:03:50,400
obraz jest poprawiany przez odkształcalne lustra sterowane przez komputer.

43
00:03:51,910 --> 00:03:57,670
Efekt końcowy? Wpływ turbulentnej atmosfery jest całkowicie usuwany.

44
00:03:58,070 --> 00:03:59,430
Spójrz jaka różnica!

45
00:04:06,450 --> 00:04:09,860
Droga Mleczna to ogromna galaktyka spiralna.

46
00:04:09,860 --> 00:04:14,170
W jej centrum – 27 000 lat świetlnych stąd – 

47
00:04:14,170 --> 00:04:19,610
Leży zagadka, którą Bardzo Duży Teleskop (VLT) pomógł rozwiązać.

48
00:04:21,839 --> 00:04:25,490
Masywne chmury pyłu utrudniają dostrzeżenie jądra Drogi Mlecznej.

49
00:04:25,490 --> 00:04:29,540
Kamery czułe na podczerwień mogą zajrzeć przez pył

50
00:04:29,540 --> 00:04:32,270
i odsłonić to co się za nim znajduje.

51
00:04:38,200 --> 00:04:43,540
Przy pomocy adaptatywnej optyki ukazują dziesiątki olbrzymich, czerwonych gwiazd.

52
00:04:43,850 --> 00:04:47,480
Na przestrzeni lat można dostrzec ruch tych gwiazd!

53
00:04:47,480 --> 00:04:52,250
Obiegają niewidzialny obiekt w samym środku Drogi Mlecznej.

54
00:04:54,020 --> 00:04:59,650
Ruch tych gwiazd sugeruje, że niewidzialny obiekt musi być ekstremalnie masywny.

55
00:05:00,420 --> 00:05:06,980
Jest to monstrualna czarna dziura o masie 4,3 miliony razy większej niż masa naszego Słońca.

56
00:05:07,710 --> 00:05:11,740
Astronomowie obserwowali nawet błyski z obłoków gazu

57
00:05:11,740 --> 00:05:13,490
spadających na czarną dziurę.

58
00:05:13,490 --> 00:05:18,440
To wszystko ujawniła moc optyki adaptatywnej.

59
00:05:20,320 --> 00:05:25,030
Tak więc cienkie lustra i optyka aktywna umożliwiają budowanie gigantycznych teleskopów.

60
00:05:25,030 --> 00:05:28,030
Natomiast optyka adaptatywna niweluje wpływ turbulencji atmosferycznych,

61
00:05:28,030 --> 00:05:31,410
dostarczając nam ekstremalnie ostrych obrazów.

62
00:05:32,190 --> 00:05:34,240
Jadnak nie skończyliśmy z magicznymi sztuczkami.

63
00:05:34,240 --> 00:05:38,420
Jest jeszcze trzecia. Nazywa się interferometrią.

64
00:05:41,060 --> 00:05:44,010
Teleskop VLT składa się z czterech teleskopów.

65
00:05:44,010 --> 00:05:50,150
Wspólnie działają jak wirtualny teleskop o średnicy 130 metrów.

66
00:05:52,710 --> 00:05:58,330
Światło zebrane przez pojedyncze teleskopy jest przesyłane przez tunele

67
00:05:58,330 --> 00:06:01,440
do podziemnego laboratorium.

68
00:06:03,200 --> 00:06:09,260
Tutaj fale świetlne są łączone za pomocą metrologii laserowej i skomplikowanych tuneli opóźniających.

69
00:06:14,140 --> 00:06:19,050
W efekcie otrzymujemy zdolność zbiorczą światła z czterech 8,2 metrowych luster,

70
00:06:19,050 --> 00:06:25,350
oraz sokoli wzrok teleskopu tak wielkiego, jak 50 kortów tenisowych.

71
00:06:28,220 --> 00:06:31,990
Cztery pomocnicze teleskopy czynią tę sieć bardziej elastyczną.

72
00:06:31,990 --> 00:06:35,320
Mogą wydawać się malutkie w porównaniu z czterema gigantami.

73
00:06:35,320 --> 00:06:39,970
Jednak posiadają lustra o średnicy 1,8 metra.

74
00:06:39,970 --> 00:06:45,560
Są większe niż te, które sto lat temu posiadały największe teleskopy na świecie!

75
00:06:47,280 --> 00:06:50,050
Interferometria optyczna to pewnego rodzaju cud.

76
00:06:50,050 --> 00:06:54,250
Gwiezdna magia odprawiana na pustyni.

77
00:06:54,250 --> 00:06:58,250
Rezultaty są imponujące.

78
00:07:00,360 --> 00:07:04,830
Wykorzystanie interferometrii w pracy teleskopu VLT pozwala dostrzec 50 razy więcej szczegółów

79
00:07:04,830 --> 00:07:06,900
niż jest to możliwe za pomocą teleskopu Hubble'a.

80
00:07:09,970 --> 00:07:14,200
Metoda ta pozwala nam na przykład przyjrzeć się tak zwanemu wampirzemu układowi podwójnemu gwiazd.

81
00:07:16,160 --> 00:07:19,030
Jedna z tych gwiazd podkrada materię od swojego towarzysza.

82
00:07:23,670 --> 00:07:28,450
Wykryto nieregularne wyrzuty pyłu wokół Betelgezy – 

83
00:07:28,450 --> 00:07:32,410
gwiazdy olbrzyma mogącej w każdej chwili wybuchnąć jako supernowa.

84
00:07:34,750 --> 00:07:40,000
W dyskach pyłu otaczających nowo narodzone gwiazdy, astronomowie znaleźli ...

85
00:07:40,990 --> 00:07:44,350
... pierwotny materiał, z którego w przyszłości mogą powstać planety podobne do Ziemi.

86
00:07:45,080 --> 00:07:50,690
Teleskop VLT to najbystrzejsze oko obserwujące niebo.

87
00:07:51,380 --> 00:07:54,760
Astronomowie mają jeszcze inne środki zgłębiania wiedzy

88
00:07:54,760 --> 00:07:56,870
i poszerzania swych poglądów.

89
00:07:56,870 --> 00:07:59,700
W Europejski Obserwatorium Południowym

90
00:07:59,700 --> 00:08:05,590
nauczyli się obserwować Wszechświat za pomocą całkowicie innego rodzaju światła.

91
00:08:10,250 --> 00:08:14,010
Tutaj Dr J. Kończę specjalny odcinek ESOcast. 

92
00:08:14,010 --> 00:08:17,390
Zapraszam ponownie na kolejną kosmiczną przygodę.

93
00:08:20,000 --> 00:08:21,290
ESOcast został wyprodukowany przez ESO,

94
00:08:21,290 --> 00:08:23,470
Europejskie Obserwatorium Południowe.

95
00:08:23,470 --> 00:08:25,290
ESO, Europejskie Obserwatoruim Południowe,

96
00:08:25,290 --> 00:08:27,470
jest wiodącą naukową i technologiczną organizacją międzyrządową do badań astronomicznych,

97
00:08:27,470 --> 00:08:30,000
projektującą, budującą i operującą najbardziej zaawansowanymi na świecie teleskopami naziemnymi.

98
00:08:32,000 --> 00:08:39,000
Tłumaczenie: Piotr Wychudzki, Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Korekta: Krzysztof Czart, Centrum Astronomii UMK.

99
00:08:51,530 --> 00:08:54,330
Teraz, gdy poznałeś ESO,

100
00:08:56,260 --> 00:08:59,730
spróbuj 'wyjść poza naszą planetę', za pomocą Kosmicznego Teleskopu Hubble'a.

101
00:09:02,400 --> 00:09:04,730
Hubblecast ukazuje najnowsze odkrycia

102
00:09:04,730 --> 00:09:08,430
dokonane za pomocą najbardziej znanego i cenionego kosmicznego obserwatorium,

103
00:09:11,020 --> 00:09:14,420
Kosmicznego Teleskopu Hubble'a, należącego do NASA/ESA.

