﻿1
00:00:02,350 --> 00:00:03,930
Dit is de ESOcast!

2
00:00:04,580 --> 00:00:07,800
Geavanceerde wetenschap en een kijkje achter de schermen bij ESO,

3
00:00:07,800 --> 00:00:10,360
de Europese Zuidelijke Sterrenwacht,

4
00:00:10,360 --> 00:00:17,650
op zoek naar de uiterste grenzen met Dr Joe Liske, alias Dr J.

5
00:00:20,360 --> 00:00:23,230
Hallo en welkom bij deze speciale aflevering van ESOcast.

6
00:00:23,230 --> 00:00:27,790
In de aanloop naar ESO's 50ste verjaardag in oktober 2012

7
00:00:27,790 --> 00:00:30,330
laten we acht bijzondere hoogtepunten zien.

8
00:00:30,330 --> 00:00:35,490
Een overzicht van 50 jaar onderzoek van de zuidelijke sterrenhemel.

9
00:00:40,060 --> 00:00:44,620
Scherp zicht

10
00:00:46,000 --> 00:00:49,570
Groter is beter - althans als het gaat om telescoopspiegels.

11
00:00:49,570 --> 00:00:54,650
Maar grote spiegels moeten dik zijn, zodat ze niet vervormen onder hun eigen gewicht.

12
00:00:55,320 --> 00:00:59,590
En echt grote spiegels vervormen sowieso, hoe dik en zwaar ze ook zijn.

13
00:01:00,660 --> 00:01:07,340
De oplossing? Dunne, lichtgewicht spiegels - en een truc die actieve optiek wordt genoemd.

14
00:01:08,310 --> 00:01:11,330
ESO pionierde met deze technologie aan het eind van de jaren '80,

15
00:01:11,330 --> 00:01:14,020
met de New Technology Telescope.

16
00:01:15,430 --> 00:01:17,690
En dit is de huidige stand van zaken.

17
00:01:17,690 --> 00:01:23,740
De spiegels van de Very Large Telescope - de VLT - zijn 8,2 meter in doorsnee...

18
00:01:23,740 --> 00:01:26,480
...maar slechts 20 centimeter dik.

19
00:01:27,310 --> 00:01:28,310
En dit is magisch:

20
00:01:28,970 --> 00:01:31,310
een computer-gecontroleerd systeem zorgt ervoor

21
00:01:31,310 --> 00:01:37,060
dat de spiegel altijd zijn gewenste vorm behoudt, met nanometer-precisie.

22
00:01:53,620 --> 00:01:56,930
De VLT is het vlaggenschip van ESO.

23
00:01:56,930 --> 00:02:03,840
Vier identieke telescopen bundelen hun krachten op de top van Cerro Paranal in Noord-Chili.

24
00:02:03,840 --> 00:02:06,020
Gebouwd aan het eind van de jaren '90,

25
00:02:06,020 --> 00:02:10,720
stelden ze astronomen de best beschikbare technologie ter beschikking.

26
00:02:15,560 --> 00:02:20,910
ESO creëerde een astronomen-paradijs midden in de Atacama-woestijn.

27
00:02:36,220 --> 00:02:38,540
Wetenschappers verblijven in La Residencia,

28
00:02:38,540 --> 00:02:42,220
een gastenverblijf dat deels ligt begraven onder de grond

29
00:02:42,220 --> 00:02:44,370
van een van de droogste plekken op aarde.

30
00:02:44,850 --> 00:02:50,920
Maar binnen zijn weelderige palmbomen, een zwembad, en.... heerlijke Chileense zoetigheden.

31
00:02:54,240 --> 00:02:54,510
Natuurlijk

32
00:02:54,510 --> 00:02:59,000
is het zwembad niet het meest bijzondere van de Very Large Telescope,

33
00:02:59,000 --> 00:03:02,770
maar zijn ongeëvenaarde blik op het heelal.

34
00:03:07,580 --> 00:03:11,690
Zonder dunne spiegels en adaptieve optiek, zou de VLT niet kunnen bestaan.

35
00:03:12,180 --> 00:03:13,260
Maar er is meer.

36
00:03:13,260 --> 00:03:18,530
Sterren lijken wazig, zelfs wanneer ze worden geobserveerd met de beste en grootste telescopen.

37
00:03:18,530 --> 00:03:22,570
De reden daarvoor? De aardse dampkring vervormt de beelden.

38
00:03:27,280 --> 00:03:31,390
De tweede truc is: adaptieve optiek.

39
00:03:33,110 --> 00:03:39,390
Op Paranal worden laserstralen gebruikt om kunst-sterren te maken aan de hemel.

40
00:03:39,390 --> 00:03:43,000
Sensoren gebruiken deze kunststerren om de atmosferische verstoringen te meten.

41
00:03:43,000 --> 00:03:46,130
Honderden keren per seconde

42
00:03:46,130 --> 00:03:50,400
wordt het beeld gecorrigeerd door computergestuurde vervormbare spiegels.

43
00:03:51,910 --> 00:03:57,670
En het effect? Alsof de turbulente atmosfeer er niet meer is.

44
00:03:58,070 --> 00:03:59,430
Kijk eens naar het verschil!

45
00:04:06,450 --> 00:04:09,860
De Melkweg is een gigantisch spiraalstelsel.

46
00:04:09,860 --> 00:04:14,170
En in de kern - 27.000 lichtjaar ver -

47
00:04:14,170 --> 00:04:19,610
ligt een mysterie dat ESO's Very Large Telescope heeft helpen te ontrafelen.

48
00:04:21,839 --> 00:04:25,490
Zware stofwolken ontnemen ons het zicht op het centrum van de Melkweg.

49
00:04:25,490 --> 00:04:29,540
Maar gevoelige infrarood-camera's kunnen door het stof heen kijken

50
00:04:29,540 --> 00:04:32,270
en laten zien wat erachter ligt.

51
00:04:38,200 --> 00:04:43,540
Geholpen door adaptieve optiek laten ze dozijnen rode reuzensterren zien

52
00:04:43,850 --> 00:04:47,480
En door de jaren heen zien we de sterren bewegen! 

53
00:04:47,480 --> 00:04:52,250
Ze beschrijven een baan rond een onzichtbaar object in het centrum van de Melkweg.

54
00:04:54,020 --> 00:04:59,650
Afgaand op de beweging van de sterren, moet het onzichtbare object extreem zwaar zijn.

55
00:05:00,420 --> 00:05:06,980
Een monsterachtig zwart gat, 4,3 miljoen keer zo zwaar als onze zon.

56
00:05:07,710 --> 00:05:11,740
Astronomen hebben zelf energierijke vlammen gezien van gaswolken

57
00:05:11,740 --> 00:05:13,490
die in het zwarte gat vielen.

58
00:05:13,490 --> 00:05:18,440
Allemaal te zien dankzij de kracht van adaptieve optiek.

59
00:05:20,320 --> 00:05:25,030
Dus dunne spiegels en actieve optiek maken het mogelijk gigantische telescopen te bouwen.

60
00:05:25,030 --> 00:05:28,030
En adaptieve optiek rekent af met de astmosferische verstoringen,

61
00:05:28,030 --> 00:05:31,410
waardoor we extreem scherpe beelden krijgen.

62
00:05:32,190 --> 00:05:34,240
Maar de trukendoos is nog niet leeg.

63
00:05:34,240 --> 00:05:38,420
Er is een derde truc. En die heet interferometrie.

64
00:05:41,060 --> 00:05:44,010
De VLT bestaat uit vier telescopen.

65
00:05:44,010 --> 00:05:50,150
Samen kunnen ze opereren als een virtuele telescoop met een doorsnede van 130 meter.

66
00:05:52,710 --> 00:05:58,330
Het licht van de individuele telescopen wordt door vacuümtunnels geleid

67
00:05:58,330 --> 00:06:01,440
en samengebracht in een ondergronds laboratorium.

68
00:06:03,200 --> 00:06:09,260
Hier worden lichtgolven samengebracht met behulp van lasertechnologie en zogeheten 'delay lines'.

69
00:06:14,140 --> 00:06:19,050
Het nettoresultaat is het lichtverzamelend vermogen van vier 8,2-meter spiegels,

70
00:06:19,050 --> 00:06:25,350
en het precisie-oog van een denkbeeldige telescoop zo groot als 50 tennisvelden.

71
00:06:28,220 --> 00:06:31,990
Vier hulp-telescopen geven het netwerk meer flexibiliteit.

72
00:06:31,990 --> 00:06:35,320
Ze lijken klein vergeleken met de vier reuzen.

73
00:06:35,320 --> 00:06:39,970
Maar ze hebben alle een spiegel van 1,8 meter middellijn.

74
00:06:39,970 --> 00:06:45,560
Dat is altijd nog groter dan de grootste telescoop van een eeuw geleden!

75
00:06:47,280 --> 00:06:50,050
Optische interferometrie is wonderlijk.

76
00:06:50,050 --> 00:06:54,250
Sterren-magie in de woestijn. 

77
00:06:54,250 --> 00:06:58,250
En de resultaten zijn indrukwekkend.

78
00:07:00,360 --> 00:07:04,830
De Very Large Telescope Interferometer onthult 50 keer meer detail

79
00:07:04,830 --> 00:07:06,900
dan de Hubble Ruimtetelescoop.

80
00:07:09,970 --> 00:07:14,200
Kijk bijvoorbeeld naar deze close-up van een vampier-dubbelster.

81
00:07:16,160 --> 00:07:19,030
De ene ster steelt materiaal van zijn begeleider.

82
00:07:23,670 --> 00:07:28,450
Onregelmatige pufjes sterrenstof zijn ontdekt rond Betelgeuze --

83
00:07:28,450 --> 00:07:32,410
Een reuzenster die als supernova gaat ontploffen.

84
00:07:34,750 --> 00:07:40,000
In de stofschijven rond pasgeboren sterren, hebben astronomen ...

85
00:07:40,990 --> 00:07:44,350
... het ruwe materiaal gevonden van toekomstige aardachtige werelden.

86
00:07:45,080 --> 00:07:50,690
De Very Large Telescope is het scherpste oog op de hemel.

87
00:07:51,380 --> 00:07:54,760
Maar astronomen hebben ook andere middelen om hun horizon te verbreden

88
00:07:54,760 --> 00:07:56,870
en hun blik te verruimen.

89
00:07:56,870 --> 00:07:59,700
Op de Europese Zuidelijke Sterrenwacht

90
00:07:59,700 --> 00:08:05,590
hebben ze het heelal in een compleet nieuw licht leren zien.

91
00:08:10,250 --> 00:08:14,010
Dit was Dr J, met een speciale aflevering van de ESOcast!

92
00:08:14,010 --> 00:08:17,390
Graag tot de volgende keer, voor een nieuw kosmisch avontuur.

93
00:08:20,000 --> 00:08:21,290
ESOcast wordt geproduceerd door ESO,

94
00:08:21,290 --> 00:08:23,470
de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.

95
00:08:23,470 --> 00:08:25,290
ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht,

96
00:08:25,290 --> 00:08:27,470
is de vooraanstaande intergouvernementele organisatie voor wetenschap en technologie binnen de sterrenkunde.

97
00:08:27,470 --> 00:08:30,000
ESO ontwerpt, bouwt en beheert 's werelds meest geavanceerde telescopen op de grond.

98
00:08:32,000 --> 00:08:39,000
Transcriptie door ESO; vertaling door Marieke Baan

99
00:08:51,530 --> 00:08:54,330
Nu je kennis hebt gemaakt met ESO,

100
00:08:56,260 --> 00:08:59,730
kun je koers zetten naar de ruimte met Hubble.

101
00:09:02,400 --> 00:09:04,730
De Hubblecast belicht de laatste ontdekkingen

102
00:09:04,730 --> 00:09:08,430
van 's werelds meest erkende en geprezen ruimtetelescoop, 

103
00:09:11,020 --> 00:09:14,420
De NASA/ESA Hubble Ruimtelesecoop.

