﻿1
00:00:02,000 --> 00:00:04,000
Dit is ESOcast!

2
00:00:04,000 --> 00:00:07,500
Geavanceerde wetenschap en een kijkje achter de schermen bij ESO,

3
00:00:07,500 --> 00:00:10,000
de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.

4
00:00:10,000 --> 00:00:17,000
Op zoek naar de uiterste grenzen, met Dr J. alias Dr Joe Liske.

5
00:00:21,000 --> 00:00:23,000
Hallo en welkom bij deze speciale ESOcast.

6
00:00:23,000 --> 00:00:27,000
In de aanloop naar ESO's 50ste verjaardag in oktober 2012

7
00:00:27,000 --> 00:00:31,000
laten we acht bijzondere hoogtepunten zien.

8
00:00:31,000 --> 00:00:35,000
Een overzicht van 50 jaar ESO-onderzoek van de zuidelijke sterrenhemel.

9
00:00:40,000 --> 00:00:43,000
Dit is het verhaal van een historisch avontuur...

10
00:00:48,000 --> 00:00:53,000
Een verhaal over nieuwsgierigheid, moed en doorzettingsvermogen...

11
00:00:56,000 --> 00:01:01,000
Over hoe Europa naar het zuiden ging om de sterrenhemel te verkennen.

12
00:01:50,000 --> 00:01:54,000
Naar het zuiden.

13
00:01:55,000 --> 00:02:00,000
Welkom bij ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.

14
00:02:03,000 --> 00:02:06,000
50 jaar oud, maar vitaler dan ooit.

15
00:02:12,000 --> 00:02:15,000
ESO is Europa's toegang tot de sterren.

16
00:02:16,000 --> 00:02:19,000
Hier bundelen astronomen uit 15 landen hun krachten

17
00:02:19,000 --> 00:02:21,000
om de geheimen van het heelal te ontrafelen.

18
00:02:22,500 --> 00:02:23,500
Hoe?

19
00:02:23,500 --> 00:02:27,000
Door de grootste telescopen op aarde te bouwen,

20
00:02:27,000 --> 00:02:29,000
gevoelige camera's en instrumenten te ontwerpen,

21
00:02:30,000 --> 00:02:32,000
en daarmee de hemel te bestuderen.

22
00:02:34,000 --> 00:02:37,000
Zij kijken naar objecten, dichtbij en ver weg.

23
00:02:37,000 --> 00:02:40,000
Naar kometen die het zonnestelsel doorkruisen

24
00:02:40,000 --> 00:02:44,000
en verafgelegen sterrenstelsels aan de grenzen van ruimte en tijd.

25
00:02:44,000 --> 00:02:49,000
Dat geeft ons nieuwe inzichten en een ongekende blik op het heelal. 

26
00:03:20,500 --> 00:03:23,000
Een heelal vol diepe mysteries en verborgen geheimen

27
00:03:24,000 --> 00:03:26,000
Van een duizelingwekkende schoonheid.

28
00:03:27,500 --> 00:03:29,500
Vanaf verafgelegen bergtoppen in Chili

29
00:03:29,500 --> 00:03:32,000
reiken Europese astronomen naar de sterren

30
00:03:32,500 --> 00:03:33,500
Maar waarom Chili?

31
00:03:34,000 --> 00:03:37,000
Waarom gingen de astronomen naar het zuidelijk halfrond?

32
00:03:41,000 --> 00:03:45,000
Het hoofdkwartier van ESO staat in Garching, Duitsland.

33
00:03:49,000 --> 00:03:53,000
Maar vanuit Europa kun je maar een deel van de hemel zien.

34
00:03:53,000 --> 00:03:57,000
Om meer te zien, moet je naar het zuiden reizen.

35
00:04:06,000 --> 00:04:10,000
Eeuwenlang vertoonden kaarten van de zuidelijke hemel grote lege gebieden -

36
00:04:10,000 --> 00:04:13,000
het Terra Incognita van de sterrenhemel.

37
00:04:15,000 --> 00:04:16,500
1595.

38
00:04:17,000 --> 00:04:21,000
Voor het eerst zeilen Nederlandse handelaren naar Oost-Indië.

39
00:04:27,000 --> 00:04:31,000
En 's nachts legden de zeevaarders Pieter Keyser en Fredrik de Houtman

40
00:04:31,330 --> 00:04:36,390
de positie vast van meer dan 130 sterren aan de zuidelijke hemel.

41
00:04:43,000 --> 00:04:48,000
En al gauw toonden hemelglobes en kaarten twaalf nieuwe sterrenbeelden

42
00:04:48,000 --> 00:04:52,000
die geen van allen ooit eerder door Europeanen waren gezien.

43
00:04:54,000 --> 00:04:58,000
De Britten bouwden als eerste een permanente astronomische buitenpost

44
00:04:58,000 --> 00:04:59,000
op het zuidelijk halfrond.

45
00:05:00,000 --> 00:05:05,000
Deze Koninklijke Sterrenwacht op Kaap de Goede Hoop werd opgericht in 1820

46
00:05:06,000 --> 00:05:10,500
Niet lang daarna bouwde John Herschel zijn privé-sterrenwacht,

47
00:05:10,500 --> 00:05:13,000
vlak bij de beroemde Zuid-Afrikaanse Tafelberg.

48
00:05:16,000 --> 00:05:17,000
Wat een uitzicht!

49
00:05:17,000 --> 00:05:22,000
Een donkere hemel met heldere clusters en sterren hoog boven je hoofd.

50
00:05:24,000 --> 00:05:27,000
Geen wonder dat de sterrenwachten van Harvard, Yale en Leiden

51
00:05:27,000 --> 00:05:31,000
snel volgden met hun eigen zuidelijke stations.

52
00:05:31,000 --> 00:05:34,000
Maar het verkennen van de zuidelijke hemel

53
00:05:34,000 --> 00:05:38,000
vroeg nog veel moed, passie en doorzettingsvermogen.

54
00:05:43,000 --> 00:05:45,500
Tot 50 jaar geleden

55
00:05:45,500 --> 00:05:50,000
stonden bijna alle grote telescopen ten noorden van de evenaar

56
00:05:51,000 --> 00:05:53,000
Maar waarom is de zuidelijke hemel zo belangrijk?

57
00:05:55,000 --> 00:05:59,000
Allereerst omdat hij grotendeels niet in kaart was gebracht.

58
00:05:59,500 --> 00:06:02,000
Je ziet vanuit Europa simpelweg niet het hele uitspansel.

59
00:06:03,000 --> 00:06:07,000
Een bekend voorbeeld is het centrum van onze eigen Melkweg.

60
00:06:07,000 --> 00:06:10,000
Het is nauwelijks zichtbaar vanaf het noordelijk halfrond,

61
00:06:10,000 --> 00:06:12,000
maar in het zuiden zie je de Melkweg hoog boven je hoofd.

62
00:06:14,000 --> 00:06:16,000
En dan zijn er de Magelhaense Wolken -

63
00:06:16,280 --> 00:06:19,600
twee kleine satelliet-sterrenstelsels die de Melkweg vergezellen.

64
00:06:20,500 --> 00:06:25,000
Onzichtbaar vanuit het noorden maar zeer opvallend ten zuiden van de evenaar.

65
00:06:26,000 --> 00:06:27,000
En tot slot,

66
00:06:27,000 --> 00:06:31,300
werden Europese astronomen gehinderd door lichtvervuiling en slecht weer.

67
00:06:32,000 --> 00:06:34,500
Naar het zuiden gaan was een oplossing voor de meeste problemen.

68
00:06:38,000 --> 00:06:42,000
Een mooie boottocht in Nederland, juni 1953.

69
00:06:42,000 --> 00:06:44,500
Hier, op het IJsselmeer

70
00:06:44,500 --> 00:06:47,500
spraken de Duits/Amerikaanse astronoom Walter Baade

71
00:06:47,500 --> 00:06:50,000
en de Nederlandse astronoom Jan Oort

72
00:06:50,000 --> 00:06:53,000
met collega's over hun plan voor een Europese sterrenwacht

73
00:06:53,000 --> 00:06:55,000
op het zuidelijk halfrond.

74
00:07:00,000 --> 00:07:04,500
Geen enkel Europees land kon individueel concurreren met de Verenigde Staten

75
00:07:04,500 --> 00:07:06,500
Maar gezamenlijk was dat wel mogelijk.

76
00:07:07,000 --> 00:07:12,000
Zeven maanden later, kwamen twaalf astronomen uit zes landen bij elkaar

77
00:07:12,000 --> 00:07:14,500
in de statige senaatskamer van de Leidse Universiteit.

78
00:07:14,500 --> 00:07:17,000
Ze ondertekenden een verklaring

79
00:07:17,000 --> 00:07:22,000
met daarin de wens om een Europese sterrenwacht in Zuid-Afrika te stichten

80
00:07:23,000 --> 00:07:25,000
En dit effende het pad voor de geboorte van ESO.

81
00:07:26,000 --> 00:07:29,000
Maar wacht even..! Zuid-Afrika?

82
00:07:30,000 --> 00:07:31,500
Nou, dat klinkt logisch want

83
00:07:31,500 --> 00:07:37,000
Zuid-Afrika had al het Cape Observatorium en, na 1909

84
00:07:37,000 --> 00:07:40,000
het Transvaal Observatorium in Johannesburg

85
00:07:40,000 --> 00:07:44,500
En de Leidse Sterrenwacht had zijn eigen zuidelijke station in Hartebeespoort.

86
00:07:47,000 --> 00:07:49,000
In 1955,

87
00:07:49,000 --> 00:07:54,500
zetten astronomen testapparatuur op om de beste plek voor een grote telescoop te vinden.

88
00:07:54,500 --> 00:08:01,000
Zeekoegat in de Grote Karoo, of Tafelkopje in Bloemfontein.

89
00:08:02,000 --> 00:08:05,000
Maar het weer was niet zo gunstig.

90
00:08:06,000 --> 00:08:12,000
Rond 1960 verlegden zij hun aandacht naar het ruige landschap van Noord-Chili.

91
00:08:13,000 --> 00:08:16,000
Amerikaanse astronomen maakten ook plannen

92
00:08:16,000 --> 00:08:18,500
voor hun eigen zuidelijk observatorium hier.

93
00:08:18,500 --> 00:08:25,000
Zware expedities te paard onthulden veel betere condities dan die in Zuid Afrika.

94
00:08:26,000 --> 00:08:30,000
In 1963 viel het besluit: Chili moest het worden.

95
00:08:30,000 --> 00:08:33,000
6 maanden later, werd de berg La Silla gekozen

96
00:08:33,000 --> 00:08:36,000
als de toekomstige plek voor de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.

97
00:08:36,000 --> 00:08:40,000
ESO was niet langer een verre droom.

98
00:08:41,000 --> 00:08:47,500
Uiteindelijk tekenden 5 Europese landen het ESO-verdrag, op 5 oktober 1962 -

99
00:08:47,500 --> 00:08:53,000
de officiële geboortedag van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.

100
00:08:53,000 --> 00:08:56,500
België, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Zweden

101
00:08:56,500 --> 00:09:01,000
waren vastbesloten om gezamenlijk de zuidelijke sterren te ontdekken.

102
00:09:03,000 --> 00:09:07,000
La Silla en omgeving werden gekocht van de Chileense regering.

103
00:09:08,000 --> 00:09:10,000
In the middle of nowhere werd een weg aangelegd.

104
00:09:11,000 --> 00:09:16,500
De eerste ESO-telescoop kreeg vorm bij een Rotterdams staalbedrijf.

105
00:09:18,000 --> 00:09:21,000
En in december 1966

106
00:09:21,000 --> 00:09:26,000
wierp de Europese Zuidelijke Sterrenwacht zijn eerste blik op de hemel.

107
00:09:26,000 --> 00:09:32,000
Europa was begonnen aan een grote reis vol kosmische ontdekkingen

108
00:09:37,000 --> 00:09:40,500
Dit was Dr J met een speciale aflevering van de ESOcast

109
00:09:41,000 --> 00:09:44,000
Graag tot de volgende keer, voor een nieuw kosmisch avontuur.

110
00:09:47,000 --> 00:09:48,500
ESOcast wordt geproduceerd door ESO,

111
00:09:48,500 --> 00:09:50,000
de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.

112
00:09:51,000 --> 00:09:52,000
ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht,

113
00:09:52,000 --> 00:09:54,000
is de vooraanstaande intergouvernementele organisatie voor wetenschap en technologie binnen de sterrenkunde.

114
00:09:54,000 --> 00:09:56,000
ESO ontwerpt, bouwt en beheert 's werelds meest geavanceerde telescopen op de grond.

115
00:09:59,000 --> 00:10:05,000
transcriptie door ESO; vertaling door Peter Middelkoop, Marieke Baan

116
00:10:18,000 --> 00:10:21,000
Nu je kennisgemaakt hebt met ESO,

117
00:10:23,000 --> 00:10:27,000
Kun je koers zetten naar de ruimte met Hubble.

118
00:10:29,000 --> 00:10:32,000
de Hubblecast belicht de laatste ontdekkingen

119
00:10:32,000 --> 00:10:36,000
van 's werelds meest erkende en geprezen ruimtetelescoop,

120
00:10:37,500 --> 00:10:42,000
de NASA/ESA Hubble Ruimtetelescoop.

