1
00:00:01,589 --> 00:00:08,868
W 1919 Artur Eddington zorganizował wyprawę naukową, aby sprawdzić czy grawitacja załamuje światło.

2
00:00:09,320 --> 00:00:12,640
Był to pierwszy poważny test obserwacyjnej weryfikacji ogólnej teorii względności Einsteina.

3
00:00:14,300 --> 00:00:22,780
Zgodnie z przewidywaniami, w trakcie całkowitego zaćmienia Słońca zaobserwowano, że ścieżka promieni gwiazd znajdujących się za Słońcem zakrzywiła się.

4
00:00:22,980 --> 00:00:26,160
Einstein i jego prace zyskały dzięki temu sławę na całym świecie.

5
00:00:28,980 --> 00:00:33,500
Teraz, po stu latach, naukowcy znów podjęli sie badań

6
00:00:33,500 --> 00:00:38,500
w jeszcze bardziej odległych, niedostępnych rejonach świata na czterech kontynentach.

7
00:00:38,940 --> 00:00:42,590
Po raz kolejny, dochodząc do granic wiedzy astronomicznej,

8
00:00:43,440 --> 00:00:48,110
przetestują tę samą teorię w sposób, jakiego Einstein nie mógłby sobie wyobrazić.

9
00:00:49,800 --> 00:00:56,750
Cel: zrobić zdjęcie czarnej dziury. Zadanie tak ambitne, że wydawało się niemożliwe...

10
00:00:58,560 --> 00:01:00,560
... aż do teraz.

11
00:01:00,560 --> 00:01:07,000
W CIENIU CZARNEJ DZIURY

12
00:01:08,890 --> 00:01:11,790
Historia czarnych dziur zaczęła się jako zagadka.

13
00:01:12,490 --> 00:01:19,080
W 1915 r. Karl Schwarzschild zauważył, że nowo powstała ogólna teoria względności Einsteina

14
00:01:20,290 --> 00:01:24,959
przewiduje istnienie dziwnych obiektów zwanych obecnie "osobliwościami".

15
00:01:26,530 --> 00:01:32,040
Dla pewnych wartości opracowane wzory opisujące grawitację ukazywały szalone wyniki.

16
00:01:33,400 --> 00:01:38,819
Opisywały istnienie dziwacznych miejsc gdzie zatrzymywał się czas, a przestrzeń stawała się nieskończona.

17
00:01:40,270 --> 00:01:43,829
Wielu naukowców tamtych czasów, łącznie z Einsteinem

18
00:01:44,920 --> 00:01:48,630
uważało, że wyliczone wartości są zbyt dziwne
i niewarte poważnych badań.

19
00:01:49,740 --> 00:01:51,860
Jednak po stu latach

20
00:01:52,500 --> 00:01:57,480
okazało się, że osobliwości jednak są możliwe i istnieją w kosmosie...

21
00:02:01,260 --> 00:02:03,800
...w postaci czarnych dziur.

22
00:02:06,660 --> 00:02:08,520
— Czarne dziury to najbardziej tajemnicze obiekty we wszechświecie.

23
00:02:09,790 --> 00:02:14,500
Materia kurczy się w nich do tak małych rozmiarów,

24
00:02:14,800 --> 00:02:17,800
że jej gęstość wytwarza siły grawitacji, które uniemożliwiają ucieczkę niczemu, nawet światłu.

25
00:02:18,220 --> 00:02:20,600
Swoista ulica jednokierunkowa w kosmosie.

26
00:02:22,380 --> 00:02:26,500
— Wiemy, że znajdują się one w środkach galaktyk

27
00:02:26,500 --> 00:02:33,000
i wpływają na to jak galaktyki rosną i umierają pochłaniając gaz i całe gwiazdy.

28
00:02:33,000 --> 00:02:37,000
Są to zagadkowe i tajemnicze obiekty,

29
00:02:37,000 --> 00:02:42,000
które żyją na pograniczu dwóch wielkich teorii w fizyce:

30
00:02:42,000 --> 00:02:44,500
ogólnej teorii względności, opisującej grawitację

31
00:02:44,500 --> 00:02:48,100
i mechaniki kwantowej, która opisuje najmniejsze istniejące cząstki.

32
00:02:49,060 --> 00:02:53,300
Jeśli chciałbyś przetestować podstawowe teorie opisujące kosmos

33
00:02:53,300 --> 00:02:56,800
musiałbyś udać się do najbardziej niezwykłego laboratorium we wszechświecie —

34
00:02:56,800 --> 00:02:58,230
—  do czarnej dziury.

35
00:02:59,590 --> 00:03:05,220
Obserwowanie najbardziej niezwykłego laboratorium wymaga również niezwykłych narzędzi.

36
00:03:06,220 --> 00:03:10,859
Ogromna grawitacja czarnych dziur jest przeszkodą uniemożliwiającą ich obserwację,

37
00:03:11,709 --> 00:03:14,519
pochłania przecież nawet światło, które nie może z niej uciec,

38
00:03:15,190 --> 00:03:19,290
a wielkie masy materii zgniata do niewyobrażalnie gęstych punktów ciemności.

39
00:03:22,920 --> 00:03:27,740
Mimo, że istnienie tych dziwnych obiektów zostało już powszechnie zaakceptowane,

40
00:03:28,530 --> 00:03:31,940
zobaczenie ich bezpośrednio pozostawało niemożliwym marzeniem.

41
00:03:36,990 --> 00:03:42,200
W rzeczywistości, aby osiągnąć konieczną rozdzielczość, żeby dostrzec czarną dziurę,

42
00:03:42,200 --> 00:03:46,740
potrzeba by było teleskopu wielkości Ziemi.

43
00:03:47,160 --> 00:03:49,840
Zdecydowanie zbyt wielki, żeby udało się go zbudować.

44
00:03:52,620 --> 00:03:58,680
Astronomowie analizowali efekty oddziaływania czarnych dziur na materię wokół nich przez dziesiątki lat.

45
00:04:00,420 --> 00:04:04,900
Marzenie o zdobyciu bardziej bezpośredniego dowodu na istnienie tych egzotycznych obiektów

46
00:04:04,900 --> 00:04:08,320
było zbyt wielkie, by po prostu z niego zrezygnowano.

47
00:04:11,060 --> 00:04:14,940
— Rozumiemy już, z matematycznego punktu widzenia, że czarne dziury istnieją,

48
00:04:15,360 --> 00:04:19,500
ale zobaczenie tego na własne oczy jest zupełnie odmiennym doświadczeniem,

49
00:04:19,500 --> 00:04:23,449
ważnym tak dla nauki, jak i dla nas, żeby w nie uwierzyć.

50
00:04:24,960 --> 00:04:30,000
Pod koniec lat 60-tych XX wieku, nowa technologia odmieniła oblicze astronomii.

51
00:04:30,000 --> 00:04:37,780
Nazwano ją Interferometrią wielkobazową (VLBI). Pozwalała na obserwowanie przestrzeni przez kilka połączonych teleskopów,

52
00:04:38,040 --> 00:04:44,480
tworząc jeden wielki, "wirtualny" teleskop, który pozwala pominąć ograniczenia zależne od wielkości.

53
00:04:47,000 --> 00:04:54,640
Wraz z upowszechnieniem tej metody stało się jasne, że zrobienie zdjęcia czarnej dziury stało się możliwe.

54
00:04:56,700 --> 00:05:03,500
W 2009 roku stworzono projekt Event Horizon Telescope (EHT),

55
00:05:03,800 --> 00:05:06,340
którego celem był ten właśnie ekscytujący pomysł.

56
00:05:07,440 --> 00:05:12,500
— Projekt Event Horizon Telescope to współpraca naukowców na całym świecie,

57
00:05:12,500 --> 00:05:16,500
naukowców z wielu różnych krajów, kontynentów i instytucji,

58
00:05:16,500 --> 00:05:19,840
która pozwoliła na stworzenie teleskopu wielkości Ziemi,

59
00:05:20,020 --> 00:05:26,400
umożliwiając uzyskanie większej rozdzielczości niż 
w jakimkolwiek innym teleskopie.

60
00:05:27,260 --> 00:05:32,720
Od samego początku było jasne, że EHT nie będzie projektem łatwym.

61
00:05:33,080 --> 00:05:39,700
Ale ponieważ "zobaczyć, znaczy uwierzyć" postanowiono utworzyć grupę, która odkryje prawdziwe oblicze czarnej dziury.

62
00:05:41,900 --> 00:05:46,120
Połączono ze sobą osiem teleskopów na całym świecie.

63
00:05:48,740 --> 00:05:52,360
Międzynarodowa organizacja ESO (European Southern Observatory) dedykowała dwa swoje teleskopy

64
00:05:52,480 --> 00:05:56,040
znajdujące się w Andach, 
na płaskowyżu Chajnantor w Chile.

65
00:06:00,480 --> 00:06:06,800
Największy na świecie interferometr radiowy ALMA — Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array składający się z siatki 66 radioteleskopów.

66
00:06:06,980 --> 00:06:12,960
oraz 12-metrowy radioteleskop Atacama Pathfinder Experiment znany jako APEX.

67
00:06:13,460 --> 00:06:20,240
Pozostałe teleskopy tworzące EHT to 30-metrowy teleskop IRAM w Hiszpanii,

68
00:06:20,960 --> 00:06:25,000
50-metrowy Large Millimeter Telscope (LMT) na szczycie wulkanu Sierra Negra w Meksyku

69
00:06:25,880 --> 00:06:29,140
10-metrowy Submillimeter Telescope (SMT) na południu Stanów Zjednoczonych, w Arizonie.

70
00:06:31,000 --> 00:06:33,700
James Clerk Maxwell Telescope (JCMT)

71
00:06:36,200 --> 00:06:41,580
i Submillimeter Array (SMA) — oba na wulkanie Mauna Kea, na Hawajach.

72
00:06:42,740 --> 00:06:47,620
A także 10-metrowy South Pole Telescope (SPT) na biegunie południowym.

73
00:06:48,400 --> 00:06:56,340
Razem mogą osiągnąć rozdzielczość, z którą można by było przeczytać tekst gazety w Paryżu, będąc w Nowym Jorku.

74
00:06:58,479 --> 00:07:01,859
Ogromne wyzwania jakie stały przed projektem stawały się coraz wyraźniejsze.

75
00:07:02,400 --> 00:07:09,120
Teleskopy te, będąc bardzo zaawansowanymi urządzeniami, nie były zaprojektowane z myślą o wspólnym działaniu.

76
00:07:09,840 --> 00:07:16,300
Aby zaczęły ze sobą współpracować potrzebny był ogromny zespół.

77
00:07:18,160 --> 00:07:23,340
— Inżynierowie, obserwatorzy i naukowcy współpracowali razem

78
00:07:24,160 --> 00:07:27,020
nie tylko, aby uchwycić obraz horyzontu zdarzeń czarnej dziury,

79
00:07:27,220 --> 00:07:30,080
ale także żeby zrozumieć co tak naprawdę zobaczyliśmy.

80
00:07:30,720 --> 00:07:36,640
Przy projekcie współpracowało ponad 200 naukowców z ponad 100 różnych instytucji.

81
00:07:37,500 --> 00:07:43,120
Wszyscy musieli wymyślać nowe rozwiązania w trakcie tworzenia nowej organizacji.

82
00:07:44,240 --> 00:07:50,520
Koordynacja tak dużego zespołu rozsianego po całym globie była tylko jednym z wielu wyzwań.

83
00:07:51,250 --> 00:07:58,200
Przy projekcie, który ustala nową poprzeczkę dla ludzkiej kreatywności, istnieje wiele rzeczy, które mogłyby pójść nie tak jak trzeba.

84
00:07:58,200 --> 00:08:02,600
Tak też się działo. Raz za razem.

85
00:08:03,000 --> 00:08:08,020
Awarie sprzętu. Awarie zasilania. Brak miejsca na dyskach przechowujących dane.

86
00:08:08,340 --> 00:08:15,180
Wierzcie lub nie, ale naukowców pracujących w Large Millimetre Telescope w Meksyku okradano, a nawet grożono im bronią.

87
00:08:16,389 --> 00:08:19,529
Istnienie projektu było zagrożone.

88
00:08:21,900 --> 00:08:27,140
Lokalizacje teleskopów również powodowały spore problemy praktyczne.

89
00:08:28,720 --> 00:08:35,700
Najlepsze do obserwacji nocnego nieba są najczęściej miejsca najtrudniej dostępne.

90
00:08:36,960 --> 00:08:40,280
Teleskopy projektu Event Horizont Telescope nie były tu wyjątkami.

91
00:08:41,240 --> 00:08:44,260
Znajdują się one w trudno dostępnych placówkach znajdujących się na czterech kontynentach.

92
00:08:45,240 --> 00:08:49,800
Na jałowych przestrzeniach pustyni Atacama w Chile,

93
00:08:49,800 --> 00:08:53,200
zamarzniętych pustkowiach Antarktydy,

94
00:08:53,200 --> 00:08:55,520
na szczytach drzemiących wulkanów na Hawajach.

95
00:08:57,780 --> 00:09:01,180
Wszystkie te teleskopy znajdują się z dala od cywilizacji,

96
00:09:01,880 --> 00:09:04,640
gdzie światła miast nie zanieczyszczają nocnego nieba.

97
00:09:05,760 --> 00:09:10,300
Dla astronomów, którzy wybrali się tam, aby zbierać dane,

98
00:09:10,860 --> 00:09:13,740
odosobnienie było najmniejszym zmartwieniem.

99
00:09:17,300 --> 00:09:21,500
Miejsce bardzo suche na dużych wysokościach — idealne dla obserwacji

100
00:09:21,500 --> 00:09:28,880
ze względu na brak wody w powietrzu, która przeszkadza instrumentom w odbiorze światła obiektów astronomicznych.

101
00:09:30,720 --> 00:09:34,200
ALMA i APEX znajdują sie na płaskowyżu Chajnantor

102
00:09:34,200 --> 00:09:40,000
na wysokości 5000 metrów, na jałowej pustyni Atacama w Chile.

103
00:09:40,000 --> 00:09:45,559
W miejscu tak nieprzyjaznym, że służy jako poligon doświadczalny dla łazików marsjańskich.

104
00:09:48,600 --> 00:09:54,920
Ludzie, którzy tam pracują musza korzystać ze zbiorników z tlenem, ze względu na rozrzedzenie atmosfery na takich wysokościach.

105
00:09:58,160 --> 00:10:05,000
Niebezpieczeństw chorób wysokościowych  doświadczali także obserwatorzy w James Clerk Maxwell Telescope

106
00:10:05,000 --> 00:10:11,260
oraz w Submillimeter Array na drzemiącym wulkania Mauna Kea.

107
00:10:14,340 --> 00:10:18,000
W miejscach odsłoniętych, położonych wysoko nad poziomem morza

108
00:10:18,200 --> 00:10:22,360
astronomowie są narażeni na ryzyko odwodnienia i udaru słonecznego.

109
00:10:24,600 --> 00:10:27,500
Po drugiej stronie skali ekstremalnych temperatur

110
00:10:27,960 --> 00:10:31,300
znajdują się obserwatorzy pracującymi w South Pole Telescope na biegunie południowym.

111
00:10:31,300 --> 00:10:35,300
Przez długi czas wystawieni są na działanie temperatur poniżej zera.

112
00:10:35,780 --> 00:10:38,380
Były tam niespotykane warunki.

113
00:10:38,940 --> 00:10:42,260
Zimą Słońce nie pojawia się ponad horyzontem,

114
00:10:42,980 --> 00:10:46,240
więc noc trwa nieprzerwanie przez kilka miesięcy.

115
00:10:47,400 --> 00:10:52,760
Warunki idealne dla teleskopów, lecz trudne dla psychiki człowieka.

116
00:10:56,100 --> 00:10:59,800
Wiele było bezsennych nocy spędzonych w tych nieprzyjaznych warunkach.

117
00:11:02,900 --> 00:11:07,500
Po prawie 10 latach przygotowań Event Horizon Telescope był w końcu gotowy

118
00:11:07,500 --> 00:11:11,500
do użycia wszystkich ośmiu teleskopów jako jednego instrumentu.

119
00:11:11,500 --> 00:11:21,000
5 kwietnia 2017 roku EHT został po raz pierwszy skierowany na swój cel: czarną dziurę o nazwie M87*

120
00:11:21,000 --> 00:11:28,600
w samym środku gigantycznej galaktyki Messier 87, około 55 milionów lat świetlnych od Ziemi.

121
00:11:29,340 --> 00:11:34,500
Próba podglądania ciemnego serca galaktyki oddalonej o dziesiątki milionów lat świetlnych

122
00:11:34,500 --> 00:11:36,930
może wydawać się dziwnym wyborem.

123
00:11:36,930 --> 00:11:39,760
Jest przecież wiele czarnych dziur bliżej naszej planety.

124
00:11:41,700 --> 00:11:44,900
Ale M87* była starannie wybrana.

125
00:11:45,200 --> 00:11:47,200
Miała dwie duże zalety:

126
00:11:47,820 --> 00:11:50,360
Jest jedną z największych znanych nam czarnych dziur,

127
00:11:50,780 --> 00:11:56,800
co dawało astronomom wiekszą szansę na dostrzeżenie jej, niż znacznie mniejszych czarnych dziur w naszym sąsiedztwie.

128
00:11:57,200 --> 00:12:00,040
Nie jest także wysunięta zbyt daleko na północ, ani na południe.

129
00:12:00,960 --> 00:12:06,760
— to bardzo ważne skoro teleskopy w różnych miejscach na świecie miały ją obserwować w tym samym czasie.

130
00:12:07,600 --> 00:12:12,800
Gdy bezsenne noce wypełnione obserwacjami dobiegły końca, rozpoczęła się kolejna część pracy.

131
00:12:13,280 --> 00:12:15,480
Żeby przekonać się co zaobserwowali,

132
00:12:16,040 --> 00:12:20,380
naukowcy musieli połączyć i przeanalizować zebrane dane.

133
00:12:23,000 --> 00:12:26,680
Dwa centra obliczeniowe, jedno w Europie, drugie w USA,

134
00:12:27,420 --> 00:12:30,400
połączyły oszałamiającą ilość danych

135
00:12:30,520 --> 00:12:34,040
— przez jeden teleskop gromadzonych było około 350 terabajtów dziennie.

136
00:12:35,100 --> 00:12:40,000
Dane musiały być także zsynchronizowane zegarami atomowymi, które są tak precyzyjne,

137
00:12:40,000 --> 00:12:43,300
że gubią sekundę raz na 10 milionów lat.

138
00:12:43,340 --> 00:12:49,620
Uzywano specjalnych dysków twardych wypełnionym helem — cichszych, wymagających mniej energii, a przede wszystkim pozwalających zapisać więcej danych.

139
00:12:49,940 --> 00:12:54,140
Fizyczne przewożenie tak ważnego elementu badań wydaje się być prymitywnym rozwiązaniem,

140
00:12:54,330 --> 00:12:59,000
ale dyski zawierały tak dużo danych, że było to rozwiązanie znacznie szybsze,

141
00:12:59,000 --> 00:13:03,800
niż próba przesłania ich w jakikolwiek inny sposob.

142
00:13:07,220 --> 00:13:12,069
Po niezliczonych ilościach godzin pracy nad danymi, zaczynał wyłaniać się obraz.

143
00:13:12,949 --> 00:13:19,479
Uzyskanie wyniku dałoby odpowiedź, czy lata pracy pozwoliły osiągnąć coś nieosiągalnego,

144
00:13:19,880 --> 00:13:21,880
czy poszły na marne.

145
00:13:23,509 --> 00:13:27,000
Chociaż czarne dziury są całkowicie ciemne,

146
00:13:27,000 --> 00:13:31,260
ich masa wpływa na ścieżki 
fotonów przelatujących w ich pobliżu

147
00:13:31,320 --> 00:13:37,520
pozostawiając swój ślad w formie dysku akrecyjnego otaczającego czarną dziurę

148
00:13:37,620 --> 00:13:42,260
— dysku materii wirującej wokół i powoli przyciąganej do jej wnętrza.

149
00:13:42,640 --> 00:13:46,160
Ta skupiona materia staje się w pewnym momencie zagęszczona tak bardzo,

150
00:13:46,400 --> 00:13:50,320
że tarcie pomiędzy cząsteczkami wytwarza ciepło w postaci świecącej plazmy.

151
00:13:50,500 --> 00:13:55,800
Ścieżka jaką pokonuje emitowane przez nią światło zależy od grawitacji czarnej dziury:

152
00:13:56,140 --> 00:14:01,480
światło, które przelatuje blisko jest załamywane niejako ocierając się o krawędź horyzontu zdarzeń,

153
00:14:01,980 --> 00:14:06,200
a światłu, które znajdzie się zbyt blisko, nie udaje się uciec.

154
00:14:06,980 --> 00:14:09,400
Ten efekt obserwowany przez radioteleskopy na Ziemi

155
00:14:09,640 --> 00:14:14,180
prezentuje się jako cień czarnej dziury

156
00:14:16,460 --> 00:14:20,680
Ciemnego regionu otoczonego pierścieniem świecącej plazmy.

157
00:14:28,160 --> 00:14:33,660
Po 2 latach starannych obliczeń zdjęcie w końcu było gotowe.

158
00:14:58,000 --> 00:15:01,890
Pomimo oszałamiającej odległości 55 milionów lat świetlnych,

159
00:15:02,440 --> 00:15:07,000
zdjęcie pokazało strukturę przypominającą pierścień 
z ciemnym regionem w środku.

160
00:15:07,000 --> 00:15:12,380
Po raz pierwszy w historii ukazał nam się cień czarnej dziury.

161
00:15:13,700 --> 00:15:16,980
— Po spojrzeniu po raz pierwszy na to zdjęcie widzimy pierścień.

162
00:15:17,280 --> 00:15:23,380
Widzimy horyzont zdarzeń, patrzymy na ten cień, ten ciemny obszar i od razu wiemy,

163
00:15:23,380 --> 00:15:27,870
że widzimy horyzont zdarzeń czarnej dziury ze wszystkich stron na raz.

164
00:15:27,870 --> 00:15:30,400
Patrzymy na obszar, gdzie czas nie płynie.

165
00:15:30,400 --> 00:15:35,900
To naprawdę niecodzienna część wszechświata, którą widzimy po raz pierwszy.

166
00:15:35,920 --> 00:15:39,600
— To jest dokładnie to czego szukaliśmy, ale po 8 latach,

167
00:15:39,600 --> 00:15:44,000
po całym tym długim procesie, kilku tygodniach generowania obrazu otrzymaliśmy dokładnie to, czego chcieliśmy.

168
00:15:44,000 --> 00:15:45,560
Nie mogłem w to uwierzyć.

169
00:15:47,620 --> 00:15:51,000
— Cóż, muszę przyznać, że to naprawdę ważne,

170
00:15:51,000 --> 00:15:55,800
że faktycznie mamy teraz zdjęcia, które wyglądają tak samo jak symulacje.

171
00:15:55,800 --> 00:16:00,000
Że mamy tę niezwykłą zbieżność między teorią i eksperymentem,

172
00:16:00,000 --> 00:16:03,870
co daje nam nadzieję na przełomowe osiągnięcia w przyszłości.

173
00:16:06,040 --> 00:16:12,750
To historyczne osiągnięcie jest wielkim krokiem milowym w rozwoju naszego zrozumienia wszechświata.

174
00:16:13,000 --> 00:16:19,500
Ustanawia ono także nowy precedens międzynarodowej współpracy w badaniach naukowych.

175
00:16:19,810 --> 00:16:24,300
— Jednym z najbardziej budujących elementów jest dla mnie to, że stworzyliśmy zespół

176
00:16:24,300 --> 00:16:28,300
i fakt, że zrobiliśmy razem coś, co wydawało się być niemożliwe.

177
00:16:28,300 --> 00:16:35,300
To niesamowite uczucie, gdy pod koniec dnia stwierdzasz, że zrobiłeś coś, czego ludzie mówili Ci, że nie zrobisz.

178
00:16:35,300 --> 00:16:39,450
Myślę, że cały zespół jest bardzo, bardzo dumny, że osiągneliśmy coś takiego.

179
00:16:39,850 --> 00:16:42,210
Nie tylko dla nas. Dla wszystkich.

180
00:16:46,980 --> 00:16:49,560
Dalszy rozwój Event Horizon Telescope

181
00:16:49,560 --> 00:16:55,049
pozwoli nam odkrywać odpowiedzi na kolejne pytania, które zajmują badaczy czarnych dziur:

182
00:16:56,040 --> 00:17:02,080
jak dobrze nasze prawa fizyki działają w najbardziej ekstremalnych warunkach?

183
00:17:03,040 --> 00:17:09,140
Jak działa mechanika gazów, promieniowania i cząsteczek wokół czarnej dziury?

184
00:17:09,360 --> 00:17:15,220
Które teorie są prawdziwe, a które okażą się ślepą uliczką wraz z coraz bardziej dokładnymi obserwacjami?

185
00:17:16,120 --> 00:17:23,420
Pozostaje nam czekać, aby dowiedziec się jakie jeszcze tajemnice świata odsłoni przed nami Event Horizon Telescope.

186
00:17:25,040 --> 00:17:33,000
Produkcja: ESO (European Southern Observatory) 
Tłumaczenie: Karol Kamil Góralczyk

