﻿1
00:00:05,000 --> 00:00:14,000
ALMA

2
00:00:15,000 --> 00:00:26,000
W poszukiwaniu naszych kosmicznych korzeni

3
00:00:36,500 --> 00:00:42,000
Wysoko na pustynnym płaskowyżu Chajnantor w Andach Chilijskich.

4
00:00:43,000 --> 00:00:45,000
Jednym z najsuchszych miejsc na Ziemi.

5
00:00:45,500 --> 00:00:47,040
Pośród wulkanów...

6
00:00:47,459 --> 00:00:49,000
Pustynnych równin...

7
00:00:49,200 --> 00:00:50,690
I srogich wiatrów...

8
00:00:51,000 --> 00:00:57,300
ALMA — Atacama Large Millimeter/sub-millimeter Array — jest gotowa.

9
00:01:07,000 --> 00:01:10,500
Astronomowie i naukowcy z całego świata

10
00:01:10,500 --> 00:01:15,000
niecierpliwie oczekiwali tej chwili od dziesięcioleci.

11
00:01:15,190 --> 00:01:19,430
ALMA jest największym astronomicznym projektem świata.

12
00:01:19,430 --> 00:01:22,620
Ale nie jest zwyczajnym teleskopem.

13
00:01:22,620 --> 00:01:26,640
Zamiast zbierać i analizować światło widzialne,

14
00:01:26,640 --> 00:01:31,400
patrzy w innym, mało zbadanym obszarze widma.

15
00:01:40,240 --> 00:01:43,100
Otwierając nowe okno na kosmos,

16
00:01:43,500 --> 00:01:50,760
ALMA eksploruje jedną z ostatnich granic astronomii - zimny i odległy Wszechświat.

17
00:01:53,000 --> 00:01:58,950
A wszystko to w poszukiwaniu odpowiedzi na najgłębsze pytania o nasze kosmiczne korzenie.

18
00:01:58,950 --> 00:02:01,600
Jak powstały gwiazd i planety?

19
00:02:01,600 --> 00:02:04,490
Jak powstały pierwsze galaktyki?

20
00:02:07,000 --> 00:02:10,979
Płaskowyż Chajnantor w północnym Chile.

21
00:02:12,000 --> 00:02:17,640
Pomimo - dosłownie! - zapierającej dech w piersiach wysokości 5000 m n.p.m.,

22
00:02:17,640 --> 00:02:20,220
ALMA funkcjonuje.

23
00:02:20,220 --> 00:02:23,000
W ciągu ostatnich ilku lat

24
00:02:23,000 --> 00:02:27,740
ponad 50 anten zostało zainstalowanych na tej pustynnej równinie.

25
00:02:29,060 --> 00:02:34,230
ALMA jest unikalnym, gigantycznym teleskopem budowanym

26
00:02:34,230 --> 00:02:39,800
we współpracy pomiędzy Europą, Ameryką Północną, Azją Wschodnią i Chile.

27
00:02:41,320 --> 00:02:46,000
66 najnowocześniejszych anten będzie obserwować Wszechświat

28
00:02:46,000 --> 00:02:49,160
na falach milimetrowych i submilimetrowych

29
00:02:50,500 --> 00:02:54,380
—tysiąc razy dłuższych niż fale widzialne.

30
00:02:55,920 --> 00:02:59,220
To światło dociera do nas od najzimniejszych

31
00:02:59,220 --> 00:03:02,780
i najdalszych obiektów we Wszechświecie.

32
00:03:04,160 --> 00:03:06,970
Para wodna w atmosferze blokuje

33
00:03:06,970 --> 00:03:09,480
te słabe szepty od ukrytego Wszechświata,

34
00:03:09,480 --> 00:03:15,500
zatem aby je odbierać musimy stanąć bardzo wysoko i na suchym terenie

35
00:03:15,500 --> 00:03:18,680
— takim jak Chajnantor.

36
00:03:24,610 --> 00:03:26,270
Narodziny ALMA

37
00:03:26,720 --> 00:03:30,550
Początki projektu ALMA sięgają dekad.

38
00:03:31,000 --> 00:03:35,090
Naukowcy z Europy, Ameryki Północnej i Azji Wschodniej

39
00:03:35,090 --> 00:03:39,490
opracowali trzy indywidualne koncepcje nowych, wielkich teleskopów

40
00:03:39,490 --> 00:03:42,920
do obserwacji milimetrowych i submilimetrowych.

41
00:03:43,670 --> 00:03:47,680
W końcu pomysły te połączono w jeden.

42
00:03:48,760 --> 00:03:53,080
Wielka nauka wymaga wielkiej, globalnej współpracy.

43
00:03:53,080 --> 00:03:57,920
Razem kraje mogą osiągnąć to czego nie zrealizują samotnie.

44
00:03:59,360 --> 00:04:03,960
Całość jest większa niż suma poszczególnych części.

45
00:04:04,290 --> 00:04:08,110
Projekt ALMA narodził się!

46
00:04:11,000 --> 00:04:14,760
Poszukiwanie odpowiedniego miejsca

47
00:04:20,279 --> 00:04:22,940
Nowy teleskop potrzebował domu,

48
00:04:22,940 --> 00:04:26,520
uwagę przykuł Chajnantor.

49
00:04:26,870 --> 00:04:31,600
Każdy z aspektów tego miejsca, od astronomicznych do meteorologicznych,

50
00:04:31,600 --> 00:04:35,720
został solidnie przetestowany, a atmosferę monitorowano codziennie.

51
00:04:35,840 --> 00:04:42,440
Wnioski: Chajnantor jest idealnym miejscem dla ALMA..

52
00:04:46,640 --> 00:04:50,300
Kamień węgielny

53
00:04:51,500 --> 00:04:55,910
Budowa rozpoczęła  się w 2003 roku wmurowaniem

54
00:04:55,910 --> 00:04:58,770
kamienia węgielnego dla obszaru operacyjnego ALMA.

55
00:05:06,920 --> 00:05:11,670
Warunki na wysokości 5000 m n.p.m.

56
00:05:11,670 --> 00:05:14,620
są bardzo ciężkie. 

57
00:05:16,860 --> 00:05:19,400
Silne wiatry.

58
00:05:20,420 --> 00:05:22,880
Niska temperatura.

59
00:05:23,680 --> 00:05:26,540
Intensywne promieniowanie ultrafioletowe.

60
00:05:27,040 --> 00:05:30,080
I niezmiernie rzadka atmosfera.

61
00:05:30,680 --> 00:05:35,290
Tak rzadka, że pracujący tutaj ludzie potrzebują dodatkowego tlenu

62
00:05:35,290 --> 00:05:38,760
i muszą przejść rygorystyczne testy medyczne.

63
00:05:41,880 --> 00:05:46,460
Wykuwanie narzędzi

64
00:05:48,360 --> 00:05:51,440
Produkcja antena ALMA została podzielona

65
00:05:51,440 --> 00:05:53,680
pomiędzy trzech partnerów ALMA.

66
00:05:55,140 --> 00:05:59,540
Trzy prototypy zostały umieszczone w ośrodku testowym ALMA,

67
00:05:59,540 --> 00:06:03,440
w miejscu Very Large Array w USA.

68
00:06:05,030 --> 00:06:10,900
66 anten na wysoko położonym płaskowyżu to krytyczna część ALMA.

69
00:06:12,240 --> 00:06:17,410
Ich duże czasze zbierają słabe fale milimetrowe z kosmosu.

70
00:06:17,480 --> 00:06:21,070
Anteny te są naprawdę najnowocześniejsze.

71
00:06:22,740 --> 00:06:28,400
Ich powierzchnie są dokładne aż do skali mniejszych niż grubość kartki papieru.

72
00:06:30,170 --> 00:06:37,360
Mogą precyzyjnie się poruszać, aby wycelować w piłkę golfową odległą o 15 km.

73
00:06:39,760 --> 00:06:45,320
I muszą przetrwać wystawione na działanie żywiołów na Chajnantor!

74
00:06:58,470 --> 00:07:03,700
25 anten zostało dostarczonych przez Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO),

75
00:07:04,150 --> 00:07:08,220
25 przez amerykańskie National Radio Astronomy Observatory,

76
00:07:08,220 --> 00:07:13,800
a 16 przez National Astronomical Observatory of Japan.

77
00:07:20,520 --> 00:07:22,620
W tym prawdziwie globalnym przedsięwzięciu,

78
00:07:22,620 --> 00:07:27,700
elementy anten zostały skonstruowane w różnych miejscach na całym świecie

79
00:07:27,700 --> 00:07:30,700
i wysłane do Chile w celu montażu.

80
00:07:44,360 --> 00:07:47,780
i testów do Operations Support Facility,

81
00:07:47,780 --> 00:07:51,600
gotowe do pierwszych obserwacji nieba.

82
00:07:55,790 --> 00:07:58,420
Łączenie pierwszych anten

83
00:07:59,950 --> 00:08:04,930
Pierwsza antena ALMA została zaakceptowana i wkrótce potem

84
00:08:04,930 --> 00:08:08,750
dwie anteny udanie połączono razem.

85
00:08:12,120 --> 00:08:16,410
Detektory w każdej z anten rejestrują najmniejsze niuanse

86
00:08:16,410 --> 00:08:19,710
słabych sygnałów zbieranych przez czasze.

87
00:08:21,600 --> 00:08:25,040
Detektory są najczulszymi w swojej klasie

88
00:08:25,040 --> 00:08:27,520
i są chłodzone za pomocą gazu helowego

89
00:08:27,520 --> 00:08:31,280
do zaledwie 4 stopni powyżej zera absolutnego.

90
00:08:34,890 --> 00:08:37,100
Osiągając nowe szczyty

91
00:08:41,470 --> 00:08:44,750
Pierwsze kompletne anteny w drodze

92
00:08:44,750 --> 00:08:46,840
na Array Operations Site.

93
00:08:48,160 --> 00:08:52,500
Dwa specjalnie zbudowane transportery — Otto i Lore —

94
00:08:52,500 --> 00:08:55,740
przemieszczają 100-tonowe anteny.

95
00:08:56,440 --> 00:08:59,580
Otto ostrożnie wspina się serpentyną drogi,

96
00:08:59,580 --> 00:09:02,210
wioząc nowoczesną antenę

97
00:09:02,210 --> 00:09:05,000
do jej docelowego miejsca na płaskowyżu.

98
00:09:06,260 --> 00:09:10,400
Do pierwszej anteny wkrótce dołączyły kolejne.

99
00:09:14,220 --> 00:09:16,340
Przewyższenie oczekiwań

100
00:09:18,240 --> 00:09:21,550
Wykonano pierwsze obserwacje za pomocą dwóch,

101
00:09:21,550 --> 00:09:23,900
a potem trzech połączonych anten.

102
00:09:24,950 --> 00:09:27,480
Kluczowe testy dla sieci ALMA.

103
00:09:28,580 --> 00:09:31,400
Wszystko zdane śpiewająco!

104
00:09:35,230 --> 00:09:38,030
Fale milimetrowe i submilimetrowe

105
00:09:38,030 --> 00:09:41,750
dają astronomom unikalne okno na Wszechświat.

106
00:09:42,540 --> 00:09:45,780
Ale, aby dostrzec je wyraźnie,

107
00:09:45,780 --> 00:09:48,890
pojedynczy teleskop musiałby

108
00:09:48,890 --> 00:09:52,890
mieć kilometr średnicy (niemożliwe do zbudowania)!

109
00:09:53,200 --> 00:09:57,250
Zamiast tego ALMA korzysta z 66 osobnych anten

110
00:09:57,250 --> 00:09:59,720
rozmieszczonych na płąskowyżu

111
00:09:59,720 --> 00:10:03,700
w odległościach do 16 km.

112
00:10:04,520 --> 00:10:08,210
Anteny są połączone i ich sygnały przetwarzane razem.

113
00:10:08,510 --> 00:10:13,960
Wynik: jeden gigantyczny teleskop tak szeroki, jak cała sieć,

114
00:10:13,960 --> 00:10:19,500
obserwujący z niespotykaną czułością i rozdzielczością.

115
00:10:24,200 --> 00:10:27,080
Aby wyłuskać sens z tych splecionych sygnałów

116
00:10:27,080 --> 00:10:31,440
potrzeba najwyżej położonego na świecie superkomputera.

117
00:10:32,180 --> 00:10:35,040
Ze 134 milionami procesorów,

118
00:10:35,040 --> 00:10:39,400
wykonujących 17 biliardów operacji na sekundę

119
00:10:39,400 --> 00:10:42,860
— tyle ile najszybsze superkomputery świata —

120
00:10:42,920 --> 00:10:45,840
korelator ALMA, na Chajnantor,

121
00:10:45,840 --> 00:10:50,150
łączy i porównuje sygnały od każdej z anten.

122
00:10:56,430 --> 00:11:00,110
Gdy anten na Chajnantor przybywa,

123
00:11:00,110 --> 00:11:05,270
Operations Support Facility, centrum kontrolne obserwatorium.

124
00:11:05,270 --> 00:11:11,840
nabiera kształtów na nieco bardziej przyjaznej wysokości 2900 m n.p.m.

125
00:11:13,000 --> 00:11:15,960
Praca wre.

126
00:11:15,960 --> 00:11:18,260
Sterowanie teleskopem.

127
00:11:18,260 --> 00:11:22,430
Testowanie anten i innego sprzętu.

128
00:11:23,590 --> 00:11:25,880
Dom dla pracowników ALMA

129
00:11:25,880 --> 00:11:29,550
podczas ich dziennych i nocnych zmian w obserwatorium.

130
00:11:39,230 --> 00:11:41,670
Centralne biuro w Santiago

131
00:11:44,040 --> 00:11:46,840
W stolicy Chile

132
00:11:46,840 --> 00:11:50,760
zbudowano centralne biuro ALMA.

133
00:11:53,470 --> 00:11:57,200
To tutaj pracuje personel techniczny,

134
00:11:57,200 --> 00:12:00,450
naukowy i administracyjny.

135
00:12:09,670 --> 00:12:11,560
Udowodnienie doskonałości

136
00:12:14,320 --> 00:12:17,280
Jeszcze przed ukończeniem etapu budowy

137
00:12:17,280 --> 00:12:20,630
rozpoczęły się pierwsze obserwacje naukowe

138
00:12:20,630 --> 00:12:23,120
za pomocą częściowej sieci anten.

139
00:12:24,480 --> 00:12:27,400
ALMA otworzyła swoje oczy!

140
00:12:33,430 --> 00:12:36,220
Tysiące naukowców z całego świata

141
00:12:36,220 --> 00:12:41,200
konkurowało, aby być wśród kilku szcześliwców, którzy skorzystają jako pierwsi z urządzenia.

142
00:12:43,560 --> 00:12:46,230
Nawet tylko z 16 antenami

143
00:12:46,230 --> 00:12:51,000
ALMA była najpotężniejszym teleskopem w swojej klasie.

144
00:12:57,610 --> 00:13:02,240
Pierwsze obserwacje naukowe spełniły oczekiwania.

145
00:13:06,120 --> 00:13:08,020
Galaktyki Anteny,

146
00:13:08,020 --> 00:13:12,550
para zderzających się galaktyk o bardzo zaburzonych kształtach.

147
00:13:13,640 --> 00:13:17,070
Światło widzialne może nam pokazać gwiazdy w galaktykach,

148
00:13:17,070 --> 00:13:21,600
ale ALMA ukazuje obłoki zimnego, gęstego gazu,

149
00:13:21,600 --> 00:13:24,660
z których rodzą się nowe gwiazdy.

150
00:13:30,320 --> 00:13:35,430
Serce galaktyki Centaurus A.

151
00:13:35,430 --> 00:13:41,040
ALMA patrzy przez pasma pyłu, które przesłaniają centrum.

152
00:13:45,960 --> 00:13:50,460
Widok sąsiedniej gwiazdy Fomalhaut dostarcza wskazówek

153
00:13:50,460 --> 00:13:53,880
jak powstają i ewoluują systemy planetarne.

154
00:13:57,400 --> 00:14:01,610
Kosmiczne ziarna pyłu znalezione wokół brązowego karła

155
00:14:01,610 --> 00:14:03,450
sugerują, że planety skaliste

156
00:14:03,450 --> 00:14:07,220
mogą być jeszcze powszechniejsze we Wszechświecie niż przypuszczano.

157
00:14:11,180 --> 00:14:14,320
Cząsteczki cukru po raz pierwszy dostrzeżone w pobliżu młodej,

158
00:14:14,320 --> 00:14:16,790
podobnej do Słońca gwiazdy,

159
00:14:16,790 --> 00:14:20,720
bloki budulcowe życia we właściwym miejscu i właściwym czasie,

160
00:14:20,720 --> 00:14:24,800
aby stać się częścią nowych planet powstających w pobliżu gwiazdy.

161
00:14:29,330 --> 00:14:35,780
Nieoczekiwana struktura spiralna w materii wokół starej gwiazdy R Sculptoris

162
00:14:35,780 --> 00:14:39,480
ujawniła sekrety umierającej gwiazdy.

163
00:14:44,740 --> 00:14:46,950
Olbrzymie strumienie gazu

164
00:14:46,950 --> 00:14:48,480
przemieszczają się przez przerwę

165
00:14:48,480 --> 00:14:52,140
w dysku materii otaczającym młodą gwiazdę.

166
00:14:52,140 --> 00:14:55,200
Kluczowy etap w narodzinach olbrzymich planet,

167
00:14:55,200 --> 00:14:58,120
zaobserwowany po raz pierwszy.

168
00:14:58,120 --> 00:15:02,800
I to wszystko zanim jeszcze sieć została w pełni ukończona!

169
00:15:05,240 --> 00:15:07,520
W stronę nowych horyzontów

170
00:15:10,270 --> 00:15:13,830
Inauguracja ALMA świętuje jej pełnoletność.

171
00:15:13,830 --> 00:15:16,340
Podróż była długa.

172
00:15:16,340 --> 00:15:18,670
ALMA zmieniła się z idei

173
00:15:18,670 --> 00:15:20,520
w projektu konstrukcyjny,

174
00:15:20,520 --> 00:15:22,960
a potem w pełni działające obserwatorium,

175
00:15:22,960 --> 00:15:27,600
i prawdziwie globalną współpracę naukową.

176
00:15:36,750 --> 00:15:40,730
Na spokojnej i samotnie pięknej pustyni Atakama,

177
00:15:40,730 --> 00:15:43,220
ALMA jest gotowa na przyszłość.

178
00:15:43,830 --> 00:15:46,440
Za pomocą tego wspaniałego teleskopu

179
00:15:46,440 --> 00:15:49,440
astronomowie z całego świata będą odkrywać

180
00:15:49,440 --> 00:15:52,600
sekrety kosmosu.

181
00:15:53,040 --> 00:15:58,160
W poszukiwaniu naszych kosmicznych korzeni!

182
00:16:03,680 --> 00:16:09,720
ALMA

183
00:16:18,240 --> 00:16:22,840
Dla wszystkich, których ciekawość skłania do zadawania największych pytań.

184
00:16:23,480 --> 00:16:28,930
Tłumaczenie: Krzysztof Czart

