﻿1
00:00:26,830 --> 00:00:32,286
U podstaw wszystkiego leżą odwieczne pytania dotyczące początków istnienia.

2
00:00:32,286 --> 00:00:34,496
Są to pytania, które kapłani,

3
00:00:34,496 --> 00:00:38,462
filozofowie wraz z nami naukowcami, wszyscy sobie zadawaliśmy.

4
00:00:39,462 --> 00:00:43,564
Badamy planety pozasłoneczne
w poszukiwaniu początków życia

5
00:00:43,564 --> 00:00:46,661
oraz początków Wszechświata...

6
00:00:46,661 --> 00:00:49,362
staramy się obserwować Wszechświat
w jego wczesnym dzieciństwie.

7
00:00:51,467 --> 00:00:55,900
To jest właśnie zasadnicza motywacja do budowania większych i lepszych teleskopów

8
00:00:55,900 --> 00:00:58,521
i coraz bardziej zaawansowanych instrumentów.

9
00:01:17,440 --> 00:01:21,792
Chociaż światło podróżuje z prędkością 300 000 kilometrów na sekundę,

10
00:01:21,792 --> 00:01:26,283
Wszechświat jest tak ogromny,
że światło z ciał niebieskich

11
00:01:26,283 --> 00:01:28,484
dociera do nas po długim czasie.

12
00:01:30,895 --> 00:01:35,744
Światło Słońca potrzebuje 8 minut
by przebyć 150 milionów kilometrów

13
00:01:35,744 --> 00:01:38,098
dzielących Słońce i Ziemię,

14
00:01:38,098 --> 00:01:43,325
podczas gdy światło z najbliższej gwiazdy,
Proxima Centauri, podróżuje do nas 4 lata.

15
00:01:45,019 --> 00:01:50,155
Nasza sąsiadująca galaktyka, Wielka Mgławica Andromedy,
znajduje się w odległości 2,5 miliona lat świetlnych od nas,

16
00:01:50,155 --> 00:01:53,164
to znaczy, że kiedy na nią patrzymy,

17
00:01:53,164 --> 00:01:56,895
widzimy ją taką, jaką była ponad 2 miliony lat temu.

18
00:01:57,992 --> 00:02:01,573
Próbując zaobserwować jeszcze odleglejsze galaktyki,

19
00:02:01,573 --> 00:02:03,853
oddalone o blisko 13 miliardów lat świetlnych,

20
00:02:03,853 --> 00:02:08,763
możemy cofnąć się w czasie
i zbliżyć do narodzin Wszechświata.

21
00:02:12,471 --> 00:02:14,519
Astronomowie są refleksyjni.

22
00:02:14,682 --> 00:02:17,354
Jedyne co możemy obserwować, to światło.™

23
00:02:17,419 --> 00:02:21,889
Prawdę mówiąc wolelibyśmy przeprowadzać eksperymenty jak w innych dziedzinach nauki…

24
00:02:21,889 --> 00:02:26,541
na przykład zważyć galaktykę lub powstrzymać jej ruch obrotowy aby zobaczyć, co się stanie,

25
00:02:26,541 --> 00:02:28,387
ale oczywiście nie możemy tego zrobić.

26
00:02:28,387 --> 00:02:32,198
Naszym jedynym źródłem informacji jest światło.

27
00:02:38,200 --> 00:02:43,312
Oczywiście, możemy wykonywać zdjęcia, patrzeć na kształty obiektów,

28
00:02:43,312 --> 00:02:44,936
i widzieć ich kolory,

29
00:02:44,936 --> 00:02:47,097
ale ponieważ światło transmituje informację

30
00:02:47,097 --> 00:02:49,529
o atomach które je emitują,

31
00:02:49,529 --> 00:02:53,654
korzystając z kwantów energii lub mechaniki kwantowej

32
00:02:53,654 --> 00:02:56,192
możemy osiągnąć znacznie więcej.

33
00:02:58,225 --> 00:03:02,373
Możemy znaleźć "podpis" tych atomów, rodzaj unikalnego kodu genetycznego,

34
00:03:02,373 --> 00:03:04,338
a to jest naprawdę bardzo istotne,

35
00:03:04,338 --> 00:03:07,670
ponieważ oznacza, że możemy określać skład chemiczny,

36
00:03:07,670 --> 00:03:12,063
fizykę gazu, nawet ruchy gwiazd,

37
00:03:12,063 --> 00:03:14,298
dzięki efektowi Doppler'a.

38
00:03:16,147 --> 00:03:20,567
Przyrządy, które umożliwiają nam uzyskanie informacji poprzez analizowanie światła

39
00:03:20,567 --> 00:03:25,548
zwane są spektrografami i są dla nas absolutnie niezbędne.

40
00:03:30,246 --> 00:03:32,169
Od czasu swojego wynalezienia w 19 wieku,

41
00:03:32,169 --> 00:03:35,326
spektrograf był podstawowym przyrządem w astronomii.

42
00:03:35,326 --> 00:03:37,859
W latach dziewięćdziesiątych XX w. w Europie

43
00:03:38,094 --> 00:03:42,176
wynaleziono nowy rodzaj przyrządu: spektrograf 3D, lub spektrograf zintegrowanego pola.

44
00:03:42,176 --> 00:03:46,409
Po raz pierwszy mogliśmy uzyskać spektra znacznego obszaru nieba,

45
00:03:46,409 --> 00:03:49,064
zawierające wiele obiektów astronomicznych.

46
00:03:49,064 --> 00:03:51,897
Pierwsza generacja przyrządów opartych na tej nowej koncepcji

47
00:03:51,897 --> 00:03:54,907
jest obecnie instalowana na dużych teleskopach na całym świecie.

48
00:03:54,907 --> 00:03:57,493
Z wieloma swoimi teleskopami w Chile,

49
00:03:57,493 --> 00:03:59,769
Europejskie Obserwatorium Południowe, lub ESO,

50
00:03:59,769 --> 00:04:02,183
jest liderem europejskiej astronomii.

51
00:04:02,183 --> 00:04:06,175
W obserwatorium Paranal, na grupie czterech bardzo dużych teleskopów (VLT),

52
00:04:06,175 --> 00:04:10,057
z których każdy dysponuje zwierciadłem o 8.2-metrowej średnicy,

53
00:04:10,057 --> 00:04:14,450
zamontowanych jest już wiele wzorcowych spektrografów 3D pierwszej generacji.

54
00:04:18,161 --> 00:04:21,482
Jako że, powiedzmy po dziecięciu latach, technologia posuwa się naprzód,

55
00:04:21,482 --> 00:04:25,540
można budować znacznie lepsze kamery lub spektrografy

56
00:04:25,540 --> 00:04:28,189
i zamontować je na teleskopie, czyniąc go w ten sposób potężniejszym,

57
00:04:28,189 --> 00:04:30,951
jednak potrzeba na to od pięciu, do dziesięciu lat.

58
00:04:30,951 --> 00:04:33,434
I tak z początkiem 2000 roku,

59
00:04:33,434 --> 00:04:39,971
w ESO trwało planowanie  — powinniśmy mieć pomysły na nowe,

60
00:04:39,971 --> 00:04:43,556
potężniejsze instrumenty, zwane instrumentami drugiej generacji.

61
00:04:45,989 --> 00:04:50,873
Oferta ESO natychmiast dała nam szansę aby wrzucić wyższy bieg,

62
00:04:50,873 --> 00:04:54,048
i zaproponować coś, co opierało się

63
00:04:54,048 --> 00:04:57,438
na wszystkim czego nauczyliśmy się przez minione lata,

64
00:04:57,438 --> 00:04:59,439
coś znacznie bardziej ambitnego,

65
00:04:59,439 --> 00:05:02,439
co mogłoby oznaczać, że jak nigdy wcześniej,

66
00:05:02,439 --> 00:05:05,372
bylibyśmy w stanie obserwować bardzo odległy Wszechświat,

67
00:05:05,372 --> 00:05:08,883
i to właśnie były wczesne początki projektu MUSE.

68
00:05:13,067 --> 00:05:18,709
W przeszłości, dysponowaliśmy przyrządami, które w pewnym sensie działały jak MUSE

69
00:05:18,709 --> 00:05:20,523
— spektrografy zintegrowanego pola,

70
00:05:20,523 --> 00:05:23,141
wykonują fotografie i spektra w tym samym czasie,

71
00:05:23,141 --> 00:05:25,494
służą nam już blisko od 20 lat,

72
00:05:25,494 --> 00:05:30,196
i zarówno instytut w Lyonie, jak i nasz instytut w Poczdamie,

73
00:05:30,196 --> 00:05:34,781
odniosły sukcesy stosując tego rodzaju obserwacje.

74
00:05:34,781 --> 00:05:38,827
Jednak prawdziwą nowością, którą tak naprawdę MUSE wprowadza po raz pierwszy,

75
00:05:38,827 --> 00:05:41,659
jest połączenie zdolności spektrografów

76
00:05:41,659 --> 00:05:45,382
z potencjałem instrumentu badawczego,

77
00:05:45,382 --> 00:05:49,352
pozwalające rzeczywiście spojrzeć na wybraną część nieba,

78
00:05:49,352 --> 00:05:51,704
nie tylko jedną galaktykę,

79
00:05:51,704 --> 00:05:56,553
lecz istotnie znaczący obszar nieba, zawierający wiele obiektów,

80
00:05:56,553 --> 00:06:03,035
a wszystko to z zachowaniem zdolności do obrazowania i spektroskopii.

81
00:06:03,035 --> 00:06:06,553
To jest zupełnie nowe podejście do astronomii.

82
00:06:07,553 --> 00:06:11,078
MUSE, the Multi-Unit Spectroscopic Explorer,

83
00:06:11,078 --> 00:06:15,206
zawiera nie tylko jeden spektrograf 3D, ale 24.

84
00:06:15,206 --> 00:06:17,138
Kiedy światło galaktyki

85
00:06:17,138 --> 00:06:19,160
przechwycone przez teleskop dociera do tego przyrządu,

86
00:06:19,160 --> 00:06:22,844
pierwszym optycznym elementem, które napotyka światło jest derotator,

87
00:06:22,844 --> 00:06:24,953
przyrząd, który kompensuje ruch ruch obrotowy Ziemi.

88
00:06:25,621 --> 00:06:29,053
Ustabilizowany w ten sposób obraz jest następnie powiększany przez parę zwierciadeł.

89
00:06:29,053 --> 00:06:32,551
W kolejnym etapie, promień światła wpada do pierwszego rozdzielacza pola.

90
00:06:32,551 --> 00:06:36,209
Obraz galaktyki jest dzielony na 24 sekcje,

91
00:06:36,209 --> 00:06:38,717
co skutkuje uzyskaniem 24 oddzielnych wiązek świetlnych.

92
00:06:39,931 --> 00:06:41,954
Tak podzielone wiązki światła są dostarczane przez zespół

93
00:06:41,954 --> 00:06:44,677
zwierciadeł i soczewek do 24 modułów.

94
00:06:47,003 --> 00:06:50,319
Światło ulega ponownemu podziałowi, za pomocą drugiego rozdzielacza pola,

95
00:06:50,319 --> 00:06:53,672
zwanego segmentatorem — prawdziwego majstersztyku MUSE.

96
00:06:53,672 --> 00:06:57,630
Segmentator składa się z dwu serii 48 sferycznych zwierciadeł,

97
00:06:57,630 --> 00:07:00,269
które rozdzielają wiązkę światła na 48 segmentów.

98
00:07:00,269 --> 00:07:04,681
Światło odbite przez każde z małych zwierciadeł trafia do spektrografu,

99
00:07:05,044 --> 00:07:07,606
gdzie jest rozpraszane zgodnie ze swoją długością fali.

100
00:07:07,606 --> 00:07:12,079
Detektor rejestruje spektrum niewielkiej części galaktyki.

101
00:07:12,079 --> 00:07:15,572
Ten proces jest powtarzany dla każdej z 48 wiązek światła.

102
00:07:15,572 --> 00:07:19,032
Detektor jest wówczas całkowicie rozświetlony.

103
00:07:19,032 --> 00:07:21,000
To samo dzieje się jednocześnie

104
00:07:21,000 --> 00:07:23,512
w każdym z 24 spektrografów.

105
00:07:23,512 --> 00:07:26,260
Powstający w rezultacie obraz o rozdzielczości 400 milionów pikseli,

106
00:07:26,260 --> 00:07:30,091
zawiera dokładną informację spektralną o każdej części galaktyki.

107
00:07:31,756 --> 00:07:34,797
Oczywiście żadne laboratorium nie może wziąć tylko i wyłącznie na siebie

108
00:07:34,797 --> 00:07:36,983
tak złożonego projektu jak MUSE,

109
00:07:36,983 --> 00:07:40,036
żadne nie miałoby na tyle siły i zdolności,

110
00:07:40,036 --> 00:07:43,482
zebrałem zatem grupę laboratoriów w Europie które,

111
00:07:43,482 --> 00:07:46,241
połączone razem, dysponowały odpowiednią wiedzą specjalistyczną dla takiego projektu.

112
00:07:47,370 --> 00:07:50,108
Pięć laboratoriów badawczych dołączyło do

113
00:07:50,108 --> 00:07:52,124
Astrofizycznego Centrum Badawczego w Lyonie (the Astrophysical Research Centre of Lyon),

114
00:07:52,124 --> 00:07:54,373
aby razem z ESO pracować nad MUSE.

115
00:07:57,942 --> 00:08:02,526
Proces rozpoczął się w 2004 roku od prac konceptualnych, projektowych,

116
00:08:02,526 --> 00:08:05,086
i konstrukcyjnych, angażujących ekspertów

117
00:08:05,086 --> 00:08:08,146
z takich dziedzin jak optyka, mechanika, elektronika czy oprogramowanie.

118
00:08:10,382 --> 00:08:15,151
Różne etapy prac trwały 9 lat i wymagały zaangażowania setki badaczy,

119
00:08:15,151 --> 00:08:18,526
techników i inżynierów, w celu przezwyciężenia wielu wyzwań,

120
00:08:18,526 --> 00:08:21,032
w szczególności związanych z doskonaleniem segmentatora,

121
00:08:21,032 --> 00:08:22,910
kluczowego komponentu MUSE.

122
00:08:25,025 --> 00:08:28,355
Musicie zatem zrozumieć, że na początku,

123
00:08:28,355 --> 00:08:31,424
kiedy rozpoczęliśmy projekt, jak to ma często miejsce,

124
00:08:31,424 --> 00:08:34,222
w zasadzie nie wiedzieliśmy jak opracować segmentator.

125
00:08:34,222 --> 00:08:37,334
Wykonaliśmy mały prototyp, ale to wszystko,

126
00:08:37,334 --> 00:08:39,184
i tak, kiedy projekt był kontynuowany,

127
00:08:39,184 --> 00:08:41,654
musieliśmy zademonstrować, że rzeczywiście możemy to zrobić.

128
00:08:41,654 --> 00:08:44,585
Zapoczątkowaliśmy zatem cały zestaw testów,

129
00:08:44,585 --> 00:08:47,788
wykonaliśmy szereg przedmiotów z metalu z zastosowaniem różnych technologii,

130
00:08:47,788 --> 00:08:50,604
w kwestii optyki korzystaliśmy z części różnych producentów,

131
00:08:50,604 --> 00:08:52,439
w Europie i w USA...

132
00:08:52,439 --> 00:08:54,679
i za każdym razem to nie działało.

133
00:08:54,679 --> 00:08:58,293
Za każdym razem było coś, co szwankowało i w pewnym momencie,

134
00:08:58,293 --> 00:09:00,849
naprawdę pomyśleliśmy, że projekt będzie musiał być zatrzymany na tym etapie

135
00:09:00,849 --> 00:09:02,388
— nie ma segmentatorów, nie ma MUSE.

136
00:09:02,988 --> 00:09:06,710
I wtedy, niespodziewanie, francuski producent

137
00:09:06,710 --> 00:09:07,719
wymyślił technologię

138
00:09:07,719 --> 00:09:11,024
co oznaczało, że w końcu mogliśmy opracować segmentator,

139
00:09:11,024 --> 00:09:15,301
ale oczywiście nie należało wykonać tylko jednego egzemplarza lecz 24!

140
00:09:15,301 --> 00:09:18,184
Byliśmy uratowani.

141
00:09:26,381 --> 00:09:29,756
Montaż MUSE rozpoczął się w Lyonie, w 2010 roku.

142
00:09:29,756 --> 00:09:33,555
Z całej Europy przybyło tysiące podzespołów.

143
00:09:36,323 --> 00:09:37,933
Trzy lata trwały prace montażowe,

144
00:09:37,933 --> 00:09:41,990
skalibrowanie, wyregulowanie i testy przyrządu.

145
00:10:23,575 --> 00:10:29,571
We wrześniu 2013 roku, po ostatnich testach, MUSE został rozmontowany,

146
00:10:29,571 --> 00:10:32,018
ostrożnie zapakowany i wysłany do Chile.

147
00:11:00,271 --> 00:11:02,919
MUSE przybył w niezliczonych dziesiątkach pudeł.

148
00:11:02,919 --> 00:11:07,644
Do Paranal przybyło kilkanaście załadowanych ciężarówek, a naszą pierwszą obawą było:

149
00:11:07,644 --> 00:11:10,020
czy wszystko dotarło w jednym kawałku?

150
00:11:10,020 --> 00:11:12,567
Ponieważ, jak widzicie, są to unikalne części,

151
00:11:12,567 --> 00:11:14,687
i jeśli jedna z nich zostałaby uszkodzona,

152
00:11:14,687 --> 00:11:17,686
nie byłoby czasu, aby wykonać kolejną wystarczająco szybko,

153
00:11:17,686 --> 00:11:20,405
zatem już to było bardzo stresujące.

154
00:11:20,405 --> 00:11:21,847
Jednak wszystko było w porządku,

155
00:11:21,847 --> 00:11:23,506
i tak, kiedy wszystkie skrzynie

156
00:11:23,506 --> 00:11:25,856
ze wszystkimi częściami zostały rozpakowane w Paranal,

157
00:11:25,856 --> 00:11:29,316
i zobaczyliśmy, że wszystko było w porządku, wszystko musiało zostać zmontowane,

158
00:11:29,316 --> 00:11:32,537
przetestowane i wyregulowane, zaś dla MUSE;

159
00:11:32,537 --> 00:11:35,882
który jest jednym z największych instrumentów do zainstalowania na VLT

160
00:11:35,882 --> 00:11:39,268
— w zasadzie największym — ten etap prac zajął dużo czasu.

161
00:11:40,972 --> 00:11:42,861
Jednakże naprawdę stresującą częścią tego maratonu

162
00:11:42,861 --> 00:11:44,569
było dotrzymywanie obowiązujących, nieprzekraczalnych terminów.

163
00:11:44,569 --> 00:11:49,225
Noce, które przydzielono nam na obserwację nieba

164
00:11:49,225 --> 00:11:51,658
zostały ustalone z dużym wyprzedzeniem,

165
00:11:51,658 --> 00:11:54,007
i pod żadnym względem nie mogliśmy się spóźnić.

166
00:11:57,567 --> 00:12:00,968
To było dla nas nowe doświadczenie, ponieważ we wcześniejszych projektach,

167
00:12:00,968 --> 00:12:03,565
rozmontowywaliśmy przyrządy,

168
00:12:03,565 --> 00:12:07,710
układaliśmy je w pojedyncze sztuki i ponownie zamontowywaliśmy

169
00:12:07,710 --> 00:12:09,785
na teleskopie, na platformie,

170
00:12:09,785 --> 00:12:13,342
jednak w przypadku MUSE okazało się, że nie jest to wykonalne,

171
00:12:13,342 --> 00:12:18,116
ponieważ MUSE był zbyt skomplikowany aby wykonać cały zakres czynności montażowych,

172
00:12:18,116 --> 00:12:22,904
a w szczególności dotyczących ustawień wewnątrz kopuły teleskopu.

173
00:12:25,473 --> 00:12:29,808
Zadecydowano, że za jednym razem podniesiemy cały przyrząd

174
00:12:29,808 --> 00:12:32,455
w trakcie umieszczania go w kopule,

175
00:12:32,455 --> 00:12:37,776
a w przypadku dużych przyrządów jest tylko jeden sposób i miejsce, aby tego dokonać,

176
00:12:37,776 --> 00:12:41,049
szczelina obserwacyjna.

177
00:12:44,287 --> 00:12:46,998
Wyobraźcie sobie nasz stan umysłu przed rozpoczęciem prac…

178
00:12:47,098 --> 00:12:50,999
Wiedzieliśmy, że to istotna część operacji

179
00:12:50,999 --> 00:12:54,651
i że pogoda będzie odgrywała kluczową rolę, aby zakończyło się to sukcesem,

180
00:12:54,651 --> 00:12:57,746
jako że zamierzaliśmy rozpakować przyrząd

181
00:12:57,746 --> 00:13:01,438
i zostawić go na zewnątrz, przed zainstalowaniem w teleskopie.

182
00:13:01,438 --> 00:13:05,128
Ale oczywiście kiedy już mieliśmy to zrobić,

183
00:13:05,128 --> 00:13:07,725
mocno wiało i istniało ryzyko deszczu.

184
00:13:07,725 --> 00:13:10,235
Zatem zwolniliśmy nieco, poczekaliśmy,

185
00:13:10,235 --> 00:13:13,611
odbyliśmy naradę i spojrzeliśmy na prognozę pogody,

186
00:13:13,611 --> 00:13:15,587
i podjęliśmy decyzję, aby rozpocząć prace.

187
00:13:40,915 --> 00:13:44,298
Jednym z największych zagrożeń było oczywiście

188
00:13:44,298 --> 00:13:45,614
ryzyko uszkodzenia przyrządu.

189
00:13:45,614 --> 00:13:49,341
Istniał również inny parametr: ustawienie.

190
00:13:49,341 --> 00:13:53,888
Ta czynność, realizowana w hali scalania podzespołów, zajęła ponad dwa miesiące,

191
00:13:53,888 --> 00:13:57,972
i gdyby przyrząd został niewłaściwie ustawiony,

192
00:13:57,972 --> 00:14:01,294
nie mielibyśmy innego wyboru, jak tylko ponownie ustawić go na ziemi.

193
00:14:05,517 --> 00:14:11,296
Kiedy MUSE został podniesiony na wysokość piętnastu metrów ponad naszymi głowami,

194
00:14:11,296 --> 00:14:14,116
wówczas, szczerze mówiąc,

195
00:14:14,116 --> 00:14:17,549
pomyślałem, że będę całkowicie podekscytowany

196
00:14:17,549 --> 00:14:22,245
i pełny obaw o to, że przyrząd mógłby upaść…

197
00:14:28,967 --> 00:14:32,629
Innym krytycznym elementem na wyposażeniu teleskopu były zwierciadła,

198
00:14:32,629 --> 00:14:35,898
i mielibyśmy z nimi duży problem,

199
00:14:35,898 --> 00:14:37,477
gdyby zaczęło świecić na nie Słońce,

200
00:14:37,477 --> 00:14:42,310
zatem rozpoczęliśmy podnoszenie MUSE około 5-5:30 nad ranem,

201
00:14:42,310 --> 00:14:44,167
a kiedy skończyliśmy,

202
00:14:44,167 --> 00:14:45,828
mieliśmy tylko około dziesięciu minut

203
00:14:45,828 --> 00:14:47,991
zanim Słońce dotrze do głównego zwierciadła,

204
00:14:47,991 --> 00:14:52,183
co było tą chwilą, w której musieliśmy całkowicie zamknąć przesłonę kopuły teleskopu.

205
00:14:52,183 --> 00:14:56,242
Zatem nie była to jedynie bardzo delikatna, z technicznego punktu widzenia, operacja,

206
00:14:56,242 --> 00:14:58,929
ale również taka, która musiała być zrealizowana w ściśle ograniczonym czasie.

207
00:15:34,501 --> 00:15:37,117
Po raz pierwszy światło

208
00:15:37,117 --> 00:15:39,592
inne niż światło otoczenia lub z lampy kalibracyjnej,

209
00:15:39,592 --> 00:15:41,383
dotrze do przyrządu…

210
00:15:41,383 --> 00:15:45,014
na przykład światło gwiazdy lub galaktyki.

211
00:15:48,088 --> 00:15:51,272
Chciałem jakoś symbolicznie upamiętnić ten moment poprzez wybranie

212
00:15:51,272 --> 00:15:57,978
specjalnego obiektu, który był ukryty i tajny, wybrałem zatem gwiazdę Kapteyna.

213
00:15:57,978 --> 00:16:01,950
Wybrałem ją, ponieważ jest odległa o 13 lat świetlnych,

214
00:16:01,950 --> 00:16:05,858
co oznacza, że światło opuściło tą gwiazdę w 2001 roku,

215
00:16:05,858 --> 00:16:09,377
w tym samym czasie, kiedy złożyliśmy ofertę na przetarg ESO.

216
00:16:14,955 --> 00:16:15,983
Przez 13 lat,

217
00:16:15,983 --> 00:16:18,281
światło podróżowało poprzez głęboki kosmos

218
00:16:18,281 --> 00:16:20,592
z prędkością 300 000 kilometrów na sekundę,

219
00:16:20,592 --> 00:16:24,738
i 13 lat później dotarło do kanału numer 6 MUSE.

220
00:16:28,607 --> 00:16:30,199
To było naprawdę niesamowicie symboliczne.

221
00:16:33,774 --> 00:16:35,303
Podzieliłem się tym spostrzeżeniem z zespołem, kiedy należący do niego ludzie mnie o to zapytali,

222
00:16:35,303 --> 00:16:38,020
powiedziałem im również, że tak było ponieważ

223
00:16:38,020 --> 00:16:40,453
światło gwiazdy kontynuowało podróż po linii prostej,

224
00:16:40,453 --> 00:16:43,453
podczas gdy dla nas, uległo nieznacznemu odchyleniu.

225
00:16:49,077 --> 00:16:50,822
To było "Pierwsze światło",

226
00:16:50,822 --> 00:16:53,781
wtedy także po raz pierwszy wykonaliśmy zdjęcie nieba.

227
00:16:53,781 --> 00:16:56,609
Osobiście byłam pod dużą presją,

228
00:16:56,609 --> 00:16:58,565
ponieważ zainstalowaliśmy przyrząd — MUSE,

229
00:16:58,565 --> 00:17:02,058
a następnie spędziliśmy tydzień na jego odpowiednim ustawieniu względem teleskopu,

230
00:17:02,058 --> 00:17:04,794
zatem kiedy wykonaliśmy pierwsze zdjęcie,

231
00:17:04,794 --> 00:17:07,345
był to również moment oceny, że przyrząd

232
00:17:07,683 --> 00:17:09,595
został dokładnie ustawiony naprzeciw teleskopu.

233
00:17:14,563 --> 00:17:17,845
Stanowiło to zwieńczenie 10 lat pracy i zadziałało,

234
00:17:17,845 --> 00:17:19,738
mogliśmy zobaczyć nasze gwiazdy!

235
00:17:19,738 --> 00:17:23,646
Były dokładnie określone więc mogliśmy je właściwie uporządkować.

236
00:17:23,646 --> 00:17:25,355
Osiągnęliśmy wyznaczony cel,

237
00:17:25,355 --> 00:17:29,042
zatem mogliśmy przekazać ten przyrząd w ręce naukowców,

238
00:17:29,042 --> 00:17:32,068
i wiedzieliśmy, że będzie przy tym wiele zabawy.

239
00:17:42,190 --> 00:17:45,843
MUSE został zainstalowany, jednak przed wejściem do służby,

240
00:17:45,843 --> 00:17:48,435
musiał przejść szereg testów i dopasowań.

241
00:17:48,435 --> 00:17:51,713
Ten etap, znany jako "komisjonowanie",

242
00:17:51,713 --> 00:17:53,796
wymagał wielu nocy przyswajania danych,

243
00:17:53,796 --> 00:17:55,838
tak aby inżynierowie i badacze

244
00:17:55,838 --> 00:17:58,709
mogli uzyskać optymalną wydajność MUSE.

245
00:18:02,909 --> 00:18:04,627
Na tym ekranie możemy zobaczyć

246
00:18:04,627 --> 00:18:09,033
zrekonstruowany obraz obserwowanego obszaru nieba.

247
00:18:09,033 --> 00:18:12,407
Widać różne obiekty, które zaznaczyliśmy,

248
00:18:12,407 --> 00:18:14,873
a dla każdego z tych obiektów,

249
00:18:14,873 --> 00:18:18,294
widoczne są widma, które dostarczają nam

250
00:18:18,294 --> 00:18:20,650
charakterystyk i mówią co to jest…

251
00:18:20,650 --> 00:18:25,128
czy jest to galaktyka lub kwazar albo inny obiekt naukowego zainteresowania.

252
00:18:28,461 --> 00:18:33,636
Jednym z dużych wyzwań tego projektu była umiejętność efektywnego

253
00:18:33,636 --> 00:18:36,429
analizowania olbrzymiej ilości danych,

254
00:18:36,429 --> 00:18:38,259
dostarczanych przez MUSE.

255
00:18:39,259 --> 00:18:43,605
Bo widzisz, MUSE jest w stanie wytworzyć 400 milionów bajtów danych na minutę.

256
00:18:43,605 --> 00:18:46,776
Ilość informacji może być znaczna,

257
00:18:46,776 --> 00:18:49,583
ale nie chodzi tylko o samą ilość, lecz również złożoność.

258
00:18:49,583 --> 00:18:51,965
Obraz, który dociera do detektora

259
00:18:51,965 --> 00:18:54,929
został wielokrotnie podzielony na małe części

260
00:18:54,929 --> 00:18:56,639
przez "segmentatory" i rozdzielacze pola,

261
00:18:56,639 --> 00:19:02,065
tak więc jest to niezwykle skomplikowane, jako że trzeba odtworzyć algorytmicznie to,

262
00:19:02,065 --> 00:19:06,608
co zarejestrował detektor i porównać z tym, co w danej chwili było na niebie.

263
00:19:06,608 --> 00:19:13,089
To, co zasadniczo generuje MUSE na niektórych detektorach, to wiele danych zawierających piksele,

264
00:19:13,089 --> 00:19:17,512
a jeśli się na to spojrzy, nie można się wiele z tego wyznać.

265
00:19:17,512 --> 00:19:20,082
Tak więc jest to bardzo skomplikowany proces.

266
00:19:20,082 --> 00:19:21,547
Mieliśmy w zespole eksperta,

267
00:19:21,547 --> 00:19:25,952
który opracował coś, co nazywamy oprogramowaniem do redukcji danych,

268
00:19:25,952 --> 00:19:30,824
które zasadniczo składa te wszystkie zgromadzone piksele danych w całość

269
00:19:30,824 --> 00:19:34,599
aby stworzyć zdjęcia, widma, połączone sześciany danych i tak dalej.

270
00:19:37,632 --> 00:19:40,900
W lutym 2014 roku, w trakcie fazy zatwierdzania,

271
00:19:40,900 --> 00:19:43,275
MUSE obserwował Mgławicę Oriona

272
00:19:43,275 --> 00:19:46,561
aby przetestować swoją zdolność do analizowania rozległych obszarów nieba.

273
00:19:46,561 --> 00:19:52,132
W mniej niż dwie godziny, MUSE wykonał ponad 60 zdjęć mgławicy;

274
00:19:52,132 --> 00:19:54,418
— to jest 2 miliony widm —

275
00:19:54,418 --> 00:19:59,333
100 razy więcej niż jak dotąd.

276
00:19:59,333 --> 00:20:03,059
Po przetworzeniu, dane zostały rozmieszczone w sześcianie

277
00:20:03,059 --> 00:20:06,833
złożonym z serii 4000 fotografii o różnej długości fal.

278
00:20:06,833 --> 00:20:13,659
Analiza tych danych ujawnia szereg odrębnych pierwiastków chemicznych,

279
00:20:13,659 --> 00:20:16,867
jak również fizyczne właściwości gazu w mgławicy.

280
00:20:16,867 --> 00:20:21,642
W porównaniu do pojedynczych zdjęć, sześcian danych wytworzony przez MUSE

281
00:20:21,642 --> 00:20:25,843
obfituje w tak dużą ilość informacji, że badacze będą potrzebowali wielu miesięcy

282
00:20:25,843 --> 00:20:29,298
aby w pełni przeanalizować ich zawartość i opublikować otrzymane rezultaty.

283
00:20:29,298 --> 00:20:31,149
Najlepsze jest to,

284
00:20:31,149 --> 00:20:33,833
że to, co uzyskaliśmy w przypadku mgławicy Oriona, było naprawdę tym, czego się spodziewaliśmy,

285
00:20:33,833 --> 00:20:36,115
a nawet czymś znacznie lepszym; to było tak spektakularne.

286
00:20:36,115 --> 00:20:41,469
Ponieważ w mgławicy występują duże ilości gazu, a gaz ten jest w ruchu,

287
00:20:41,469 --> 00:20:47,120
i są tam gwiazdy, — gorące gwiazdy — które wzbudzają ten gaz,

288
00:20:47,120 --> 00:20:50,801
co sprawia, iż gaz emituje promieniowanie w różnych zakresach

289
00:20:50,801 --> 00:20:52,547
elektromagnetycznego spektrum.

290
00:20:52,547 --> 00:20:57,688
Można sobie to łatwo zwizualizować za pomocą bardzo kolorowych map,

291
00:20:57,688 --> 00:21:01,543
i tak właśnie uczyniliśmy później.

292
00:21:01,543 --> 00:21:05,528
W istocie najbardziej interesujące jest to, że był to pokaz

293
00:21:05,528 --> 00:21:08,694
możliwości MUSE, ale zawiera również

294
00:21:08,694 --> 00:21:13,756
niezwykłe bogactwo naukowo wartościowych danych.

295
00:21:19,096 --> 00:21:21,113
Co 6 miesięcy,

296
00:21:21,113 --> 00:21:25,054
członkowie konsorcjum MUSE spotykają się podczas "pracowitych tygodni".

297
00:21:25,054 --> 00:21:27,509
W tym czasie zdają raport na temat statusu

298
00:21:27,509 --> 00:21:31,183
z obserwacji programu i omawiają najnowsze wyniki.

299
00:21:31,183 --> 00:21:35,833
Przez cały tydzień, profesorowie, uczestnicy studiów post-doktoranckich i studenci

300
00:21:35,833 --> 00:21:39,065
wielu narodowości spotykają się razem w jednym celu:

301
00:21:39,065 --> 00:21:41,492
aby wydobyć naukowe informacje

302
00:21:41,492 --> 00:21:44,528
ze światła przeanalizowanego i rozdzielonego przez MUSE.

303
00:21:44,528 --> 00:21:47,737
Zgłębiane są liczne zagadnienia.

304
00:21:47,737 --> 00:21:53,643
Obszarem mojego zainteresowania jest w szczególności to, jak galaktyki,

305
00:21:53,643 --> 00:21:58,024
jak nasza galaktyka Droga Mleczna, jak galaktyki zmieniają się w czasie,

306
00:21:58,024 --> 00:22:02,008
jak ewoluują, jak się kształtują we wczesnym Wszechświecie,

307
00:22:02,008 --> 00:22:04,121
jak się rozwijają na przestrzeni czasu,

308
00:22:04,121 --> 00:22:07,162
co kształtuje proces ich rozwoju i tak dalej.

309
00:22:07,162 --> 00:22:10,091
Wiemy, że istotną częścią tego

310
00:22:10,091 --> 00:22:14,340
jest interakcja z gazem we Wszechświecie,

311
00:22:14,340 --> 00:22:22,316
jak gaz z otaczającego Wszechświata napływa na galaktykę

312
00:22:22,316 --> 00:22:24,775
i to jest później paliwem, z którego

313
00:22:24,775 --> 00:22:26,623
w końcu kształtują się gwiazdy takie jak Słońce.

314
00:22:26,623 --> 00:22:32,865
Wiemy, że w okolicznych galaktykach występuje gaz,

315
00:22:32,865 --> 00:22:35,726
jest to gaz pozostały, jeśli wolisz, z Wielkiego Wybuchu.

316
00:22:35,726 --> 00:22:40,839
Widzimy to w absorpcji obiektów znajdujących się w tle,

317
00:22:40,839 --> 00:22:46,892
ale to jest zawsze rodzajem tylko jednowymiarowego badania.

318
00:22:46,892 --> 00:22:50,037
To jest dosłownie jak igła poprzez stóg siana.

319
00:22:50,037 --> 00:22:54,298
Obecnie, przy pomocy MUSE, możemy rzeczywiście zobaczyć, gdzie znajduje się ten gaz,

320
00:22:54,298 --> 00:22:57,865
w swego rodzaju trójwymiarowym zakresie.

321
00:22:57,865 --> 00:23:02,812
Zatem to, co chcemy zrobić z MUSE, to zrozumieć ten proces

322
00:23:02,812 --> 00:23:09,584
w jaki gaz z otaczającego Wszechświata napływa na galaktyki.

323
00:23:13,564 --> 00:23:19,910
Powiedziałbym, że "świętymi Gralami" mojego obszaru badań było wykryć

324
00:23:20,090 --> 00:23:26,001
tą sieć gazu która, jak myślimy, musiała się tam znajdować we wczesnym Wszechświecie,

325
00:23:26,001 --> 00:23:28,968
i z której to kształtują się galaktyki.

326
00:23:28,968 --> 00:23:33,658
Obecnie MUSE jest naprawdę najlepszym przyrządem

327
00:23:33,658 --> 00:23:35,667
aby naprawdę spróbować i to zobaczyć.

328
00:23:42,874 --> 00:23:46,616
Obserwujemy kwazary, tak zwane kwazary,

329
00:23:46,616 --> 00:23:49,071
a są to jedne z najjaśniejszych źródeł we Wszechświecie,

330
00:23:49,071 --> 00:23:51,930
a to czym jest kwazar, to supermasywna czarna dziura.

331
00:23:51,930 --> 00:23:53,675
Gaz porusza się w niej spiralnie

332
00:23:53,675 --> 00:23:56,128
z powodu grawitacji supermasywnej czarnej dziury,

333
00:23:56,128 --> 00:23:58,060
a ponieważ grawitacja jest tak silna,

334
00:23:58,060 --> 00:24:01,350
gaz porusza się naprawdę, naprawdę szybko, jako że zmierza do czarnej dziury.

335
00:24:01,350 --> 00:24:03,250
Ponieważ gaz porusza się tak szybko,

336
00:24:03,250 --> 00:24:05,431
pomiędzy jego poszczególnymi warstwami,

337
00:24:05,431 --> 00:24:06,953
poruszającymi się z różnymi prędkościami, występuje silne tarcie,

338
00:24:06,953 --> 00:24:08,345
i gaz naprawdę bardzo mocno się rozgrzewa,

339
00:24:08,345 --> 00:24:11,751
a kiedy się rozgrzewa, emituje duże ilości promieniowania.

340
00:24:11,751 --> 00:24:15,638
Obecnie wykorzystujemy te kwazary nie jako obiekty badawcze,

341
00:24:15,638 --> 00:24:18,200
lecz jako narzędzia — kosmiczne latarnie.

342
00:24:18,200 --> 00:24:21,144
Ponieważ są tak jasne, można je zobaczyć podróżując przez cały Wszechświat,

343
00:24:21,144 --> 00:24:25,564
i dostrzegasz błysk, a jeśli wówczas sprawdzisz co gaz

344
00:24:25,564 --> 00:24:29,665
w trakcie podróży od kwazaru do ciebie, — teleskopu, obserwatora —

345
00:24:29,665 --> 00:24:33,682
co absorbuje ten gaz otaczający galaktykę znajdującą się między wami,

346
00:24:33,682 --> 00:24:36,244
możesz wtedy poznać właściwości gazu wokół galaktyki,

347
00:24:36,244 --> 00:24:37,902
której nie możesz obserwować w żaden inny sposób.

348
00:24:38,902 --> 00:24:44,036
Jednak, aby dowiedzieć się jaki to wykazuje związek z napływem gazu do i odpływem z galaktyki,

349
00:24:44,036 --> 00:24:47,514
musisz wiedzieć gdzie jest galaktyka i to stanowiło przeszkodę.

350
00:24:47,514 --> 00:24:51,416
Nie mogliśmy znaleźć galaktyk, jedynie najjaśniejsze.

351
00:24:51,416 --> 00:24:54,307
Z MUSE możemy szukać znacznie bledszych,

352
00:24:54,307 --> 00:24:56,391
o jedną do dwóch jednostek bledszych w skali magnitudo,

353
00:24:56,391 --> 00:24:58,035
zatem możemy znaleźć znacznie więcej galaktyk.

354
00:24:58,035 --> 00:25:00,882
W rzeczywistości zdałem sobie sprawę, że moglibyśmy znaleźć tak wiele galaktyk

355
00:25:00,882 --> 00:25:03,710
ile moglibyśmy zobaczyć linii absorpcyjnych,

356
00:25:03,710 --> 00:25:08,629
zatem moglibyśmy naprawdę zacząć porównywać gaz, który widzimy w absorpcji

357
00:25:08,629 --> 00:25:10,788
z galaktykami wykrytymi przez MUSE,

358
00:25:10,788 --> 00:25:13,030
i w ten sposób, po raz pierwszy,

359
00:25:13,030 --> 00:25:15,774
nauczyć się o napływach i odpływach gazu

360
00:25:15,774 --> 00:25:17,505
w bardzo odległych galaktykach.

361
00:25:17,505 --> 00:25:19,597
To są ważne kwestie,

362
00:25:19,597 --> 00:25:23,161
ponieważ "bardzo daleko" w astronomii oznacza jeszcze dalsze cofnięcie się w czasie.

363
00:25:25,033 --> 00:25:27,041
Dysponując MUSE możemy badać ten proces w czasie

364
00:25:27,041 --> 00:25:30,975
kiedy galaktyki były najbardziej aktywne w historii Wszechświata,

365
00:25:30,975 --> 00:25:33,330
formując bardzo żywiołowo gwiazdy,

366
00:25:33,330 --> 00:25:35,793
i generując w następstwie silne eksplozje,

367
00:25:35,793 --> 00:25:38,292
które z powrotem rozrzuciły duże ilości gazu w przestrzeń międzygalaktyczną.

368
00:25:48,170 --> 00:25:52,031
Na Antarktydzie dokonują odwiertów rdzenia lodowego,
aby cofnąć się w historii klimatu,

369
00:25:52,031 --> 00:25:55,803
tak samo jest kiedy bardzo dokładnie obserwujemy obszar nieba.

370
00:25:55,803 --> 00:25:57,126
Cofamy się w czasie.

371
00:25:57,126 --> 00:26:00,544
Obecnie szczególnie interesuję się galaktykami,

372
00:26:00,544 --> 00:26:02,804
tymi olbrzymimi grupami milionów gwiazd,

373
00:26:02,804 --> 00:26:05,933
i milionami galaktyk we Wszechświecie.

374
00:26:05,933 --> 00:26:10,032
Chcemy wiedzieć kiedy powstały, jak ewoluowały,

375
00:26:10,032 --> 00:26:13,908
i to jest jak bardzo głębokie wiercenie do rdzenia Wszechświata,

376
00:26:13,908 --> 00:26:17,171
co oznacza, że możemy dostrzec galaktyki w różnym wieku,

377
00:26:17,171 --> 00:26:21,075
— kiedy były niemowlętami, nastolatkami, dorosłymi i tak dalej…

378
00:26:21,075 --> 00:26:23,499
i tak właśnie próbujemy odtworzyć ich historię.

379
00:26:23,499 --> 00:26:26,607
MUSE jest naprawdę doskonałym instrumentem do realizacji tych działań.

380
00:26:26,607 --> 00:26:30,547
Uważam, że jest genialny, ponieważ chciałem być archeologiem,

381
00:26:30,547 --> 00:26:33,403
i ponownie odkryłem miłość, jaką miałem do tej dziedziny w mojej młodości.

382
00:26:33,403 --> 00:26:36,326
Z MUSE dokonuję archeologii Wszechświata!

383
00:26:38,939 --> 00:26:42,629
W 2014 roku, przez odpowiednik czterech nocy,

384
00:26:42,629 --> 00:26:45,622
MUSE obserwował obszar tzw. Głębokiego Pola Hubble'a.

385
00:26:47,471 --> 00:26:50,772
Wcześniej ten obszar został sfotografowany w 2000 roku

386
00:26:50,772 --> 00:26:52,489
przez Kosmiczny Teleskop Hubble'a,

387
00:26:52,489 --> 00:26:54,443
przy zastosowaniu długich czasów ekspozycji,

388
00:26:54,443 --> 00:26:57,443
celem uzyskania kolorowych obrazów setek galaktyk.

389
00:27:01,243 --> 00:27:05,223
Sześcian danych MUSE tego pola obfituje w informacje.

390
00:27:05,923 --> 00:27:07,819
Kiedy przemieszczamy się przez sześcian,

391
00:27:07,819 --> 00:27:11,418
przesuwamy się w długości fali światła od niebieskiej do podczerwieni.

392
00:27:14,118 --> 00:27:16,460
Widocznych jest wiele jasnych punktów,

393
00:27:16,460 --> 00:27:18,651
których jasność zmienia się wraz z długością fali światła.

394
00:27:19,651 --> 00:27:21,452
W większości są to galaktyki.

395
00:27:22,570 --> 00:27:24,311
Po różnicach w jasności

396
00:27:24,311 --> 00:27:27,405
możemy wywnioskować fizyczne właściwości galaktyk

397
00:27:27,405 --> 00:27:30,861
— na przykład, który rodzaj gwiazd tam występuje.

398
00:27:30,861 --> 00:27:36,023
Wybierzemy teraz zakres z sześcianu danych; konkretnie dwie strefy.

399
00:27:36,023 --> 00:27:41,322
Pierwsza jest centrum jasnej galaktyki. Druga jest pusta.

400
00:27:41,322 --> 00:27:44,430
Po lewej stronie widzimy jak pojawia się spektrum.

401
00:27:44,430 --> 00:27:49,108
Około 520 nanometrów napotykamy jasną linię emisyjną.

402
00:27:49,108 --> 00:27:52,216
Galaktyka świeci intensywnie przy tej długości fali,

403
00:27:52,216 --> 00:27:55,364
wskazując na obecność gorącego tlenu w galaktyce.

404
00:27:55,364 --> 00:28:01,986
Nagle w kolorze czerwonym widzimy inną linię w drugiej części sześcianu.

405
00:28:01,986 --> 00:28:05,744
Tam, gdzie wcześniej nic nie było widać,

406
00:28:05,744 --> 00:28:10,178
teraz ujawnia się galaktyka, dzięki obecności zjonizowanego wodoru.

407
00:28:10,178 --> 00:28:14,026
Dokonując dokładnego pomiaru długość fali światła linii emisyjnej,

408
00:28:14,026 --> 00:28:16,966
można wydedukować odległość do galaktyki.

409
00:28:16,966 --> 00:28:21,353
To bardzo odległa galaktyka, znajdująca się 13 miliardów lat świetlnych od nas,

410
00:28:21,353 --> 00:28:26,295
a my obserwowaliśmy ją zaledwie miliard lat po Wielkim Wybuchu.

411
00:28:29,157 --> 00:28:32,145
Jakość fotografii wykonanych przez teleskop Hubble'a

412
00:28:32,145 --> 00:28:36,433
pozwala precyzyjnie zobaczyć galaktykę i jej kształt,

413
00:28:36,433 --> 00:28:38,476
ale to, co zasadniczo widać,

414
00:28:38,476 --> 00:28:42,561
to ilość otrzymywanego światła w danym momencie w tej galaktyce.

415
00:28:44,716 --> 00:28:49,151
Przy pomocy widm otrzymuje się również rozkład energii tego światła,

416
00:28:49,151 --> 00:28:52,082
cały zakres spektrum i wszystkich jego kolorów,

417
00:28:52,082 --> 00:28:56,338
a to dostarcza znacznie więcej informacji jak:

418
00:28:56,338 --> 00:28:59,526
prędkość rotacji tych galaktyk,

419
00:28:59,526 --> 00:29:02,677
przemieszczenie się gazu, zawartość pierwiastków

420
00:29:02,677 --> 00:29:07,155
oraz liczbę gwiazd w różnych stadiach rozwoju, — młode i stare —

421
00:29:07,155 --> 00:29:09,582
z których składają się galaktyki.

422
00:29:11,679 --> 00:29:15,089
Wszystkie te informacje zestawione razem, umożliwiają nam oszacowanie,

423
00:29:15,089 --> 00:29:17,894
jakie stadium rozwoju osiągnęła galaktyka.

424
00:29:23,405 --> 00:29:26,548
Dzięki MUSE możemy dokonać pomiarów odległości

425
00:29:26,548 --> 00:29:30,852
coś około 180 galaktyk w tym samym polu widzenia,

426
00:29:30,852 --> 00:29:34,719
i odkryliśmy około 30 nowych, bardzo odległych galaktyk

427
00:29:34,719 --> 00:29:38,697
w tym samym polu, których nie mógłby zobaczyć Hubble.

428
00:29:41,280 --> 00:29:44,313
Jesteśmy świadomi, że skonstruowaliśmy bardzo piękny przyrząd,

429
00:29:44,313 --> 00:29:46,592
który jest obecnie uznawany, nie tylko przez nas,

430
00:29:46,592 --> 00:29:49,100
ale i przez społeczność tych, którzy naprawdę z niego korzystali,

431
00:29:49,100 --> 00:29:51,116
za Rolls Royce'a astronomii.

432
00:29:51,116 --> 00:29:55,271
Po roku użytkowania MUSE, na podstawie otrzymanych danych,

433
00:29:55,271 --> 00:29:57,894
opublikowano znaczącą liczbę publikacji,

434
00:29:57,972 --> 00:30:00,761
w większości przez ludzi, którzy nie należeli do zespołu MUSE.

435
00:30:02,061 --> 00:30:06,013
To naprawdę wspaniałe wiedzieć, że ludzie spoza projektu

436
00:30:06,013 --> 00:30:08,800
mogą z łatwością korzystać z tego przyrządu,

437
00:30:08,800 --> 00:30:13,328
uzyskiwać rezultaty — nadzwyczaj dobre — bardzo szybko.

438
00:30:32,346 --> 00:30:37,636
W 2014 roku przeżyłem kilka naprawdę niezwykłych chwil.

439
00:30:37,636 --> 00:30:44,417
To było jak spełnienie marzenia; był pomysł, niesprecyzowany plan, który w rzeczywistości

440
00:30:44,417 --> 00:30:48,848
stał się fantastyczną maszyną do podróży wstecz w czasie.

441
00:30:51,800 --> 00:30:56,570
To była przygoda z technicznego, naukowego i ludzkiego punktu widzenia.

442
00:30:56,870 --> 00:30:59,964
W jej trakcie spotkałem niezwykłych, oddanych projektowi ludzi,

443
00:30:59,964 --> 00:31:03,307
charakteryzujących się niezwykłą inteligencją,

444
00:31:03,307 --> 00:31:08,548
i razem stworzyliśmy coś nadzwyczajnego,

445
00:31:08,548 --> 00:31:10,698
czego w pojedynkę, nikt z nas nie mógłby dokonać.

446
00:31:13,741 --> 00:31:20,237
MUSE będzie użytkowany przez nas oraz ESO może przez następnych 10,

447
00:31:20,237 --> 00:31:22,300
15 lub 20 lat,

448
00:31:22,300 --> 00:31:25,012
uważam więc, że przez ten czas MUSE zapisze się

449
00:31:25,012 --> 00:31:29,059
jako istotny współtwórca naukowego odkrycia. Tłumaczenie — Mirosław Wójcik

